ژباړه: حامد بهیر
مقدمه
کلمې د یوې ژبې مهمه برخه جوړوي او په ژبه کې د مانا اخیستلو اصلي هستي ده. په دې ډول د لغتونو د کارونې څرنګوالي ته په هره ژبه کې پاملرنه کول له ځانګړ اهمیت څخه برخمنه ده. په ژبه کې یو له مروجو پدید څخه د ژبو ترمنځ د لغتونو د پور مسله ده. د تاریخ په اوږدو کې د مختلفو علمي، جغرافیوي، تاریخي، سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو دلایلو له امله ژبو یو له بل نه لغتونه پور کړي، پښتو ژبې هم د نړۍ د نورو ژبو غوندې زیات لغتونه له نور ژبو نه اخیستي.
په دې مقاله کې به په هغه بدلونونو باندې بحث وشي چې د عربي ژبې په لغتونو کې وروسته له دې چې پښتو ژبې ته راغلي رامنځ ته شوي.
په پښتو ژبه کې د عربي کلمو د مانا سطحه
عربي کلمې چې په پښتو کې د عربي په هماغه وضح شوې مانا باندې کارول کېږي، زیاتې دي. دغه کلمې په پښتو او فارسي کې په یوه مصداق او مدلول باندې دلالت کوي چې راتلل یې پښتو ژبې ته په پښتو ژبه کې د هغه مفهوم نشتون وي. خو په زیاتو مواردو کې د معادل شتون هم د هغې د راتګ مخنیوی نه وي کړی، د مثال په ډول د « دل » کلمه د « قلب » د کلمې د پور مخه نه ده نیولې. کله کله کلمې د عربي ژبې نه د راتګ په پیل کې یوازې د خپلې مانا یوه برخه له ځان سره راوړې وي، په بل عبارت کلمې په عربي کې د څو ماناوو درلودونکې وي؛ خو له هغو نه یې یوازې یوه پښتو ژبې ته راغلې وي. عربي کلمات غالبا په همغه اصلي مانا باندې کارول کېږي، خو په خاصو موردنو کې. په ځینو موردنو کې د دغو کلمو په مانا کې جزئي او کلي بدلون راغلی وي، چې کولی شو په لاندې برخو یې وویشو.
د مانا بدلون، د مانا ځانګړیتوب، د مانا پراخوالی، د مانا منفي کېدل.
الف: په پښتو ژبه کې د عربي کلمو د مانا بدلون یا اختلاف
په دې حالت کې عربي کلمات د اولې مانا سره په پوره توپیر باندې په کار وړل کېږي؛ په بل عبارت د کلمو دا ډله چې کولی شي د عربي ژبې د خبرو زیاته برخه پښتو ته ور داخلوي، په پښتو ژبه کې کارونه تغییر او مانا یې بدله شوې، چې په پښتو کې یې د مانا دلالتونو له عربي سره زیاته فاصله پیدا کړې او ددې لیکنې د لیکوال په نظر د مانایي انحراف په لوري تللې. د هغو کلماتو مثالونه په لاندې جدول کې کتلی شی.
کلمه
اصلي او عربي مانا یې
په پښتو کې یې بدله شوې مانا
رقابت
کنټرول، پام
لوبه، مسابقه
استفا
د بښنې غوښتل
د دندې د پرېښودلو غوښتنه
جریمه
جرم او جنایت
هغه پیسې چې له سرغړونکو نه اخیستل کېږي
ب: د مانا ځانګړيتوب
دلته د کلماتو زیاته برخه خپل عام مفهوم چې په مبدا ژبه کې یې درلود له لاسه ورکوي او په مقصد ژبه کې په ځانګړې او محدوده سطحه باندې مانا ورکوي، په اصطلا د مانا د ځانګړيتوب پېښه رامنځ ته کېږي؛ د مثال په توګه د « قاري » کلمه په عربي ژبه کې د ویوونکې او قرائت کونکي په مانا کارول کېږي خو په پښتو ژبه کې یوازې د « قرانکریم د تلاوت کوونکې » په مانا باندې کارول کېږي. دلته ویلی شو چې په کلمه کې د مانا د ځانګړیتوب بدلون راغلی او همدارنګه زیات کلمات شته چې داسې بدلون پکې راغلی وي؛ ځکه اکثره کلمې د دیني متونو څخه پښتو ته راغلې دي؛ نو طبعي ده چې غالبا بله مانا یې پښتو ژبې ته نه وي راغلې، مثالونه یې زیات دي په لاندې جدول کې هغه کلمې لیدلی شئ چې دا بدلون پکې راغلی دی.
لغت
اصلي او عربي مانا یې
په پښتو کې یې بدله شوې مانا
عالم
پوه او عالم
د دیني علومو په برخه کې عالم او پوه
وعظ
خبرې، نصیحت
د یني نصیحت او خبرې
بلوغ
رسېدل
ځانګړي سن ته رسېدل
ج: دمانا پراخوالی
له لومړۍ مانا نه په پراخه او وسیع مفهوم باندې د کلمې بدلون ته د مانا پراخوالی وایي. چې په مقابل کې یې د مانا ځانګړیتوب لرو او د مانا له ځانګړیتوب څخه کم د کارونې ځایونه لري، دا بدلون په دې ډول دي چې د کلمې مانا او مصداق عامیږي او کولی شو په زیاتو ځایونو کې یې وکاروو، پراخه شوې کلمې ښایي په مبدا ژبه کې له خپل مدلول څخه د مانا له اړخه په یوه ډله کې ننوزي. دې کلماتو له لومړۍ مانا نه کوم څه نه دي کم شوي بلکې نوی مفهوم یې پیدا کړی. په لاندې جدول کې یې څو مثالونه ته پام وکړئ.
لغت
عربي او اصلی مانا یې
په پښتو کې یې بدله شوې مانا
برق
روښانتیا
روښانتیا،الکترونیک برق
قشر
ډله
ډله، ټولنیز ځای
د: د مانا منفي کېدل
د مانا په منفي کېدو کې، د کلمې مانا منغي کېږي. دلته کلمې د مبدا ژبې نه د ځینو ځانګړنو د سمون او مناسبوالي، یا د اولې ژبې نه نامطلوبې کېږي او بدلون مومی. کله هم د دغو کلیمو بدلون په ټولنیزو مقدساتو باندې د مانا د بدلون له هغه نه چې مخکې یې په مبدا ژبه کې درلود، کېږي.
مثالونه یې:
لغت
اصلي او عربي مانا
په پښتو کې يې بدله شوې مانا
تقلب
بل ډول کېدل
دوکه ورکول
کثیف
تراکم
نا پاک
