نظر لیکنه
۱۵:۱۳، ۱۳ مې ۲۰۲۵
لیانګ جونیان
د پوتالا ماڼۍ، د شېزَنګ خودمختاره سیمه، چین CFP/
د اېډېټور یادونه: لیانګ جونیان د CGTN لپاره د روانو چارو ځانګړی تبصرهلیکونکی دی، او د چین د تبتپېژندنې د څېړنو مرکز د تاریخ د مطالعاتو انسټیټیوټ څېړونکی هم دی. دا مقاله د لیکوال شخصي نظرونه څرګندوي او لازمي نه ده چې د CGTN رسمي دریځ منعکس کړي.
له تېر کال راهیسې، یو شمېر داسې فلمونه پرلهپسې خپاره شوي چې د “شېزَنګ د خپلواکۍ” ملاتړ کوي. راپورونه وايي چې سږ کال هم دوه دا ډول فلمونه د کان فلم فستیوال د مهالوېش پر مهال نندارې ته وړاندې کېږي، که څه هم د فستیوال رسمي برخه نه دي. دا دواړه فلمونه هڅه کوي چې د ۱۴م دالای لاما شخصیت سپینلاسی وښيي او اصطلاحً “په جلاوطنۍ کې تبتیان” د همدردۍ وړ معرفي کړي. دا کار د دالای لاما هغه زوړ تاکتیک منعکسوي چې له نړیوالو فلم فستیوالونو څخه د پاملرنې او همدردۍ د راجلبولو لپاره ګټه اخلي، تر څو یو ځل بیا د اصطلاحً “شېزَنګ مسئله” نړیواله کړي.
خو اوږده موده کېږي چې ګڼ باستاني او مستند شواهد دا ثابتوي چې شېزَنګ د چین نه بېلېدونکې برخه پاتې شوې ده. د ۱۹۵۱ کال د مې پر ۲۳مه، د چین مرکزي ولسي حکومت او د شېزَنګ سیمهییز حکومت د “د شېزَنګ د سولهییز آزادۍ د تدابیرو تړون” لاسلیک کړ. دا تړون چې د “اووهلس مادهیز تړون” په نوم مشهور دی، د شېزَنګ سولهییزه ازادي یې رسمي کړه. د هماغه کال د اکتوبر پر ۲۴مه، د ۱۴م دالای لاما یو ټیلیګرام د چین مرکزي حکومت مشر ماو زېدونګ ته واستاوه، او په کې یې په ښکاره وویل چې دغه تړون به عملي او ملاتړ به یې کوي.
خو له ۱۹۵۷ وروسته، ۱۴م دالای لاما له جلاطلبه اشرافو سره یوځای د شېزَنګ له ځايي یاغيتوب نه تر پراخ وسلهوال بغاوت پورې ملاتړ وکړ، او په ښکاره یې د اووهلس مادهیز تړون لغوه کړ. په مارچ ۱۹۵۹ کې، د شېزَنګ پخوانیو اشرافي ځواکونو، چې غوښتل یې د فېوډالي رعیتدارۍ نظام وساتي، وسلهوال بغاوت پیل کړ. ۱۴م دالای لاما هند ته وتښتېد او هلته یې یو غیرقانوني اصطلاحً “د تبت حکومت په جلاوطنۍ کې” جوړ کړ، چې موخه یې د چین وېش او د شېزَنګ خپلواکي وه.
له هغه وخته چې ۱۴م دالای لاما په ۱۹۵۹ کې جلاوطن شو، د هغه ډله د امریکا په مشرۍ د لوېدیځو هېوادونو لهخوا تمویلېږي، تر څو د “شېزَنګ د خپلواکۍ” تر نامه لاندې د چین وېشل دوام پیدا کړي. بېلګه یې “تبت فنډ” دی چې په امریکا کې دی او اصلي مالي ملاتړ یې د امریکا د حکومت لهخوا کېږي. دغه فنډ دالای ډلې ته هر کال میلیونونه ډالر ورکوي. په وروستیو کلونو کې، د امریکا حکومت هر کال لسګونه میلیون ډالر د دې ډلې ملاتړ ته ځانګړي کړي.
سپینې ماڼۍ، واشنګټن ډي سي، امریکا، د ۲۰۲۴ کال د مې ۲۲مه / شینهوا
د دالای ډلې جلاطلبانه فعالیتونه د امریکا او لوېدیځو هېوادونو له ضد-چین سیاستونو سره نږدې تړاو لري. دا ډله اوس د امریکا او لوېدیځ لپاره یوه وسیله ګرځېدلې، چې ورسره غواړي چین محدود کړي. د دوی ملاتړ له دالای لاما سره او پر اصطلاحً “د شېزَنګ مسئله” تمرکز، د شېزَنګ له کلتور، مذهب او بشري حقونو سره د خواخوږۍ له مخې نه دی، بلکې دا ټول د ضد-چین سیاسي اهدافو لپاره دي. د امریکا لهخوا د دالای لاما ملاتړ نه یوازې دا چې د چین او اصطلاحً “په جلاوطنۍ کې تبتیانو” ترمنځ واټن زیات کړی، بلکې د چین او امریکا ترمنځ د اړیکو د ښهوالي او پرمختګ مخه یې هم نیولې ده.
په وروستیو کلونو کې، ډېری بهرني شېزَنګي اتباع له جلاطلبانه فعالیتونو سره کرکه ښيي. یا خو له دغو جلاطلبو ډلو ځان بېلوي، یا بېرته چین ته راګرځي او هڅه کوي چې د خپل هېواد په بیا ودانۍ کې برخه واخلي. له بلې خوا، هغه کسان چې یواځې د جلاطلبۍ پر لاره روان دي، اوس د خلکو لهخوا داسې کرکجن ګڼل کېږي لکه سړک ته تښتي موږکان.
د ۲۰۲۵ کال د مارچ پر ۲۸مه، د چین د دولت شورا د مطبوعاتو دفتر سپینکاغذ خپور کړ چې نوم یې و: “په نوې دوره کې په شېزَنګ کې د بشري حقونو وضعیت.” په دغه راپور کې ویل شوي چې نن ورځ شېزَنګ سیاسي ثبات لري، قومي یووالی پیاوړی دی، اقتصاد وده کړې، ټولنیز ژوند ارام دی، او د مختلفو مذاهبو ترمنځ همغږي شته. طبیعي چاپېریال پاک دی او خلک په امن او خوښۍ ژوند کوي. دا پرمختګونه د واورین دښتې په سر د بشري حقونو د خوندیتوب یوه مهمه لاسته راوړنه ګڼل کېږي.
بشري حقونه یواځې نظري اصول نه دي، بلکې د خلکو د ورځني ژوند تجربو او احساساتو سره تړاو لري. په خپله ژوره مانا کې، تر ټولو ستر بشري حق دا دی چې یو انسان خوشحاله ژوند ولري، هغه څه چې د شېزَنګ خلک یې له نیکمرغۍ سره تجربه کوي. نن د شېزَنګ د ټولو قومونو خلک د خوشحالۍ موسکاوې پر مخ لري، لکه د ګلسنګ ګلونه چې د لوړو دښتو پر مخ غوړیږي. دا موسکاوې د دوی د هوساینې، رضایت او امنیت څرګندې نښې دي، چې ښيي دوی ته څومره پراخ بشري حقونه ورکړل شوي دي.
هغه جلاطلبانه فلمونه، چې له دروغو ډک دي، د کره واقعیتونو پر وړاندې بېوسه دي. دا یوه حتمي پایله ده چې جلاطلب ځواکونه هر څومره هم هڅه وکړي، نه شي کولی د شېزَنګ د ثبات، همغږۍ او د خلکو د نیکمرغۍ اوسنی حالت ګډوډ کړي. د خپل هېواد د وېش هڅې تل د ناکامۍ له برخلیک سره مخ وي.
