لیکنه: شبیر سلیمي
د ابر قدرتونو واقعي قدرت یوازې په نظامي او اقتصادي ځواک کې نه، بلکې د نړۍ د خلکو د افکارو او Narrative په کنټرول کې دی. دوی د دې قدرت د ساتلو لپاره بېلابېلې وسیلې کارولې/کاروي. مهمې یې چاپي، انځوریزې او ټولنیزې رسنۍ، نړیوال سازمانونه او سینما دي. خپلې ټولې کړنې د امنیت او آزادۍ تر نامه لاندې توجیه کوي. خو که بل قدرت همدا د دوی کړنې په بله جغرافیه کې وکړي، دوی یې مستبد، ظلم او د نړیوال نظم لپاره خطر بولي. د دغه ناریټیف کنټرول یوازې د دوی سیاسي قدرت نه دی پیاوړی کړی، بلکې د خلکو د شعور د کنټرول وسیله هم ګرځېدلې. په پایله کې دوی نه یوازې په نړۍ راج چلوي، بلکې ټول نړیوال نظم یې د خپلو ګټو په محور راڅرخي. د امریکا قدرت یوازې په پوځ، اقتصاد او ډالرو کې نه دی، بلکې د نړۍ لپاره د واقعیت د تعریفولو قدرت لري.
د امریکا اوسنۍ هجموني ته که ژور نظر وشي، د خلکو د اذهانو او روایت کنټرول د دې هېواد د قدرت اساسي رکن دی. امریکا یوازې د پیاوړي اقتصاد، نظامي ځواک او په تکنالوژۍ کې د برلاسۍ له امله نه، بلکې د نړۍ د فکري روایت د کنټرول له برکته هم واکمنه ده.
امریکا له دویمې نړیوالې جګړې وروسته داسې ادارې او سازمانونه جوړ کړل، چې په نړیواله کچه یې د قدرت د دوام لپاره ځانته لاره اسانه کړه. لکه ملګري ملتونه، نړیوال بانک، د پیسو نړیوال صندوق، ناټو او ګڼې نړیوالې موسسې، چې نه یوازې یې خپل سیاسي دریځ ته د پلي کولو سټېج جوړ کړ، بلکې د ښو او بدو لپاره یې د روایتونو د جوړولو کرښې وکاږلې. دغه ادارې یې په ټوله نړۍ کې د دې جوګه کړې چې مشروعیت، نه مشروعیت او قانوني نظم په نړیواله کچه تعریف کړي. ځکه خو په خپلواکو هېوادونو د امریکا بریدونه په ټوله دنیا کې مجاز وو او دا ډول کارونه یې د ډیموکراسۍ د خپرولو او بشري حقونو د دفاع تر نامه لاندې په ډېرې اسانۍ او سپین سترګۍ توجیه کړل او لا یې کوي. خو که بل هر چا دا کار وکړ؛ د تېري، استبداد او یا د نړیوال قانون څخه د سرغړونې په نوم غندل کېږي.
رسنۍ یې هم د وسیلې په توګه وکارولې، سيایناین، فاکس نیوز، نیویارک ټامیز او نورې ټولې هغه رسنۍ چې دوی یې بنسټ ایښئ؛ دا په ټوله دنیا کې د واقعیت د تعریف مهمې سرچینې دي. دا رسنۍ د خلکو پر ذهن د نفوذ لپاره دومره پیاوړې شوې، چې که ناسم معلومات هم خپاره کړي، ډېری خلک یې حقیقت ګڼي. یعنې که یو دروغ خبر هم دا رسنۍ تایید کړي، نو ممکن هېڅ څوک د رد خط په کش نه کړي. ځکه همداسې په خلکو منل شوې دي. مثلا همدا اوس یې د نړۍ د خلکو فکر د خپلو سیالانو روسیې او چین پر وړاندې تقریبا واحد کړئ. که څوک د دې هېوادونو په اړه فکر کوي، د استبدادي، ظالم، بې رحمه او خطرناک نظام تصور یې ذهن ته ورځي. په داسې حال کې چې ځان یې سپینه ملایکه پر خلکو منلی او دوی د آزادۍ او ډیموکراسۍ مدافیعن دي.
همدارنګه ټولنیزې رسنۍ د روایت د کنټرول وسیله ګرځېدلې. فېسبوک، یوټیوب، ټویټر (اوسنی اکس) او انسټاګرام یوازې مشخصو ایډیالوژیکو نظریاتو ته وده ورکوي او د مخالفو نظریاتو د محدودولو هڅه کوي. اوس وخت کې یې ښه بېلګه په فلسطین کې د اسرائیلو ظلمونه دي، د فلسطین په اړه ټول مستند حقایق سانسوري. خو که د روسیې او چین په اړه یو مخالف روایت پیدا شو، نو دا موضوع د ټولنیزو رسنیو تر هر کاروونکي پورې رسېږي.
د نړۍ د روایت کنټرول یوازې بهرنی نه دی، بلکې امریکا د خپل ولس د ذهن کنټرول ته هم اړتیا لري. د داخلي کنټرول د ساتلو لپاره تل د یوه واحد دوښمن د جوړولو هڅه کوي. د سړې جګړې په جریان د شوروي اتحاد و. بیا وروسته القاعده او داعش شول، اوس چین او روسیه دي. دا دوښمن جوړونه په دې هدف کوي چې خپل خلک د حکومت تر شا د بهرنۍ ویرې له امله ودرېږي او پر داخلي استبداد او ستونزو سترګې پټې کړي. ځکه خو حتا د خپل ولس د خوب پر وخت هم کنټرول لري، شخصي حریم او دېته ورته کیسو پر وړاندې هېڅ ارزښت ته قایل نه دي، ملت ته وایي پر هر څه کنټرول او پټ استبداد ستاسو د امنیت په خاطر کوو.
اوس د نظامي قدرت ترڅنګ، د خلکو د افکارو او روایت کنټرول تر ټولو مهم قدرت بلل کېږي. هغه حکومتونه چې د دوی د دغه ناریيټف تر اغېز لاندې راغلي، په ناخبرۍ یې د واک غځېدو ته په خدمت لګیا دي. په اوس وخت کې امریکا د نړیوال ناریټیف د کنټرول قوي لوبغاړی دی، که هر څوک یې د ماتولو هڅه وکړي له سختو سیاسي، اقتصادي او حتا نظامي فشارونو سره مخ کېږي.
په دې شرایطو کې پوښتنه دا ده: چې ایا د روایت دا انحصار ماتېدلی شي؟ که هو، نو څنګه؟ د روایت د انحصار ماتول یوازې هغه وخت ممکن دی، چې بدیل روایتونه جوړ شي. خپلواکې رسنۍ کار ورته وکړي. پر نړیواله کچه خپلواکې رسنۍ، غیر دولتي څېړنیز سازمانونه او د ټولنیزو رسنیو د سانسور ضد بدیلې شبکې کولی شي د دې انحصار پر وړاندې مبارزه وکړي. بله مهمه کیسه دا کېدلی شي چې خلک د رسنیو پر وړاندې انتقادي فکر ته وهڅول شي، تر څو د هر روایت تر شا د احتمالي اجنډا په هدف پوه وي او د حقایقو پلټنه وکړي.
