لیکنه: محمدالله بریال
سریزه
د نړۍ اقتصاد تر ډېره بریده پر انرژۍ ولاړ دی، او د انرژۍ تر ټولو مهمه سرچینه نفت بلل کېږي. د نفتو د تولید، لېږد او بازار ترمنځ اړیکې یوازې اقتصادي نه، بلکې ژور سیاسي او ستراتیژیک اړخونه هم لري. په همدې لړ کې ځینې جغرافیایي سیمې داسې دي چې د انرژۍ د نړۍوالو بازارونو لپاره حیاتي ارزښت لري. هرمز تنګی هم یو له همدغو سیمو څخه ده چې د منځني ختیځ د نفتو د صادراتو لپاره یو اساسي او حیاتي مسیر ګڼل کېږي.
هرمز تنګی د فارس خلیج او عمان سمندر ترمنځ موقعیت لري او د نړۍ د نفتو د لېږد یو له تر ټولو مهمو سمندري لارو څخه بلل کېږي. د منځني ختیځ د نفتو ډېره برخه له همدې لارې نړیوالو بازارونو ته رسېږي. له همدې امله د هرمز تنګي هر ډول سیاسي یا پوځي کړکېچ نه یوازې سیمه، بلکې نړیوال اقتصاد هم اغېزمنولی شي. د دې تنګي اهمیت یوازې په دې کې نه دی چې د نفتو د انتقال لاره ده، بلکې دا د نړیوالو قدرتونو د سیاسي رقابتونو او ستراتیژیکو محاسبو یو مهم مرکز هم ګرځېدلی دی.
د هرمز تنګي جغرافیایي موقعیت او ځانګړتیاوې:
هرمز تنګی د ایران او عمان ترمنځ موقعیت لري. د دې تنګي عرض په ځینو ځایونو کې شاوخوا ۳۳ کیلومتره دی، خو د کښتيو د تګ راتګ اصلي مسیر تر یې تر دې هم ډېر محدود دی. همدې ځانګړنې دا تنګی د نړیوالو سمندري لارو له مهمو او حساسو نقطو څخه ګرځولی ده.
فارس خلیج د نړۍ له هغو سیمو څخه دی چې د نفتو سترې زېرمې لري. د سعودي عربستان، ایران، عراق، کویټ، متحده عربي اماراتو او قطر په څېر هېوادونه خپل نفت له همدې خلیج څخه د نړیوالو بازارونو پر لور لېږي. د دې صادراتو ډېره برخه د هرمز تنګي له لارې تېریږي. ځکه نو دا تنګی د نړیوالې انرژۍ د امنیت لپاره خورا مهم ګڼل کېږي.
په ورځني ډول میلیونونه بیرله نفت له همدې لارې له خلیج څخه بهر ته انتقالېږي. د نړیوالو راپورونو له مخې، د نړۍ د نفتو د سمندري لېږد یوه لویه برخه له همدې تنګي څخه تېرېږي. دا چاره ښيي چې د دې تنګي اهمیت یوازې سیمه ییز نه، بلکې نړیوال دی.
د هرمز تنګي اقتصادي ارزښت:
هرمز تنګی د نړیوال اقتصاد لپاره یو حیاتي شاهرګ ګڼل کېږي. د نړۍ د نفتو لویه برخه له منځني ختیځ څخه صادرېږي، او دا صادرات د هرمز تنګي له لارې نړیوالو بازارونو ته رسېږي. که د دې لارې په تګ راتګ کې کوم خنډ رامنځته شي، د نفتو نړیوال بازارونه ژر تر ژره اغېزمن کېږي.
د نفتو د بیو لوړېدل یا ټیټېدل تر ډېره بریده د همدې لارې له امنیت او ثبات سره تړاو لري. کله چې په سیمه کې سیاسي کړکېچ زیات شي، نړیوال بازارونه د نفتو د احتمالي کمښت له وېرې ژر غبرګون ښيي او بیې لوړېږي. دا چاره د نړۍ پر اقتصاد، صنعت او ټرانسپورټي سکټور مستقیم اغېز لري.
له همدې امله لوی اقتصادي ځواکونه هڅه کوي چې د دې تنګي امنیت وساتي. ځکه که د نفتو لېږد له ستونزو سره مخ شي، نو د نړۍ ګڼ شمېر هېوادونه به د انرژۍ له کمښت او اقتصادي فشار سره مخ شي.
د هرمز تنګي سیاسي او ستراتیژیک اهمیت:
هرمز تنګی یوازې اقتصادي اهمیت نه لري؛ بلکې د نړیوال سیاست یوه مهمه نقطه هم بلل کېږي. د سیمې هېوادونه او نړیوال قدرتونه دا سیمه د ستراتیژیکو ګټو له مخې ارزوي.
ایران د دې تنګي له شمالي برخې سره نږدې موقعیت لري او د دې لارې پر امنیت او تګ راتګ د پام وړ نفوذ لري. له بلې خوا د خلیج عربي هېوادونه هم له همدې لارې خپل نفت نړیوالو بازارونو ته صادروي، نو ځکه د دې تنګي امنیت د سیمې د سیاسي معادلو مهمه برخه ګرځېدلې ده.
نړیوال ځواکونه، په ځانګړي ډول امریکا او لویدیځ هېوادونه، هم د دې تنګي امنیت ته ځانګړې پاملرنه کوي. د دې دلیل دا دی چې د نړیوال اقتصاد ثبات تر ډېره بریده د انرژۍ په آزاد جریان پورې تړلی دی. ځکه خو په سیمه کې د نړیوالو سمندري ځواکونو حضور هم تر ډېره د همدې هدف لپاره توجیه کېږي.
د هرمز تنګي امنیتي ننګونې:
هرمز تنګی د خپل اهمیت له امله تل د امنیتي اندېښنو مرکز پاتې شوی دی. په سیمه کې سیاسي کړکېچونه، پوځي رقابتونه او د لویو قدرتونو سیالۍ د دې تنګي امنیت اغېزمنولی شي.
کله ناکله د سیمې د هېوادونو ترمنځ سیاسي اختلافات د دې سبب شوي/کېږي چې د تنګي د تړل کېدو یا د کښتیو د تګ راتګ د محدودېدو خبرې مطرح شي. که څه هم دا حالت تر وړاندې په بشپړ ډول نه وو رامنځته شوی، خو په دې وروستیو کې د امریکا-اسرائیل او ایران ترمنځ رامنځته شویو کړکېچو وروسته د ایران له لوري د یاد تنګي د تړل کېدو خبر ورکړل شوی چې له امله یې په نړۍوارو بازارونو کې د نفتیو بیو کې لوړوالی راغلی چې د یوه بېرل تېلو بیه آن تر ۱۱۵ ډالرو لوړه شوې ده.
د کښتیو پر ضد بریدونه، سمندري پېښې او د پوځي حضور زیاتوالی هم هغه عوامل دي چې د دې لارې امنیتي وضعیت حساسوي. همدا لامل دی چې نړیواله ټولنه د دې تنګي ثبات او امنیت ته ډېر اهمیت ورکوي.
د انرژۍ د نړۍوالو بازارونو اغېز:
هرمز تنګی د انرژۍ د نړۍوالو بازارونو پر ثبات مستقیم اغېز لري. کله چې په دې سیمه کې کړکېچ زیات شي، د نفتو نړیوال بازارونه ژر تر ژره عکس العمل ښيي. د بیو لوړېدل، د انرژۍ د بازار بې ثباتي او د اقتصاد پر نورو سکټورونو فشار د همدې اغېزو له جملې څخه دي.
د انرژۍ واردوونکي هېوادونه د دې لارې پر امنیت ډېره تکیه لري. په ځانګړي ډول د اسیا لوی اقتصادونه لکه چین، هند، جاپان او سویلي کوریا د خلیج له نفتو څخه پراخه ګټه اخلي. له همدې امله د دې تنګي هر ډول ګډوډي کولای شي د دې هېوادونو پر اقتصاد ژور اغېز وکړي.
همدارنګه د اروپا او امریکا اقتصادونه هم د انرژۍ د نړۍوالو بازارونو له بدلونونو اغېزمن کېږي. ځکه نو د دې تنګي امنیت د نړیوال اقتصاد د ثبات یوه مهمه برخه ګڼل کېږي.
پایله
هرمز تنګی د نړۍ له هغو استراتیژیکو جغرافیایي سیمو څخه ده چې د نړیوال اقتصاد، سیاست او امنیت پر معادلو ژور اغېز لري. د منځني ختیځ د نفتو لویه برخه له همدې لارې نړیوالو بازارونو ته رسېږي، او همدې چارې دا تنګی د انرژۍ د لېږد یو حیاتي شاهرګ ګرځولی دی.
د دې تنګي اهمیت یوازې اقتصادي نه، بلکې سیاسي او ستراتیژیک اړخونه هم لري. د سیمې هېوادونه او نړیوال ځواکونه د دې لارې امنیت ته ځانګړې پاملرنه کوي، ځکه د انرژۍ د جریان هر ډول خنډ او ځنډ نړیوال بازارونه اغېزمنولی شي.
په ټوله کې، د هرمز تنګي ثبات او امنیت د نړیوال اقتصاد د ثبات لپاره حیاتي ارزښت لري. تر هغه وخته چې نړۍ پر نفتو او نورو انرژیو تکیه لري، دا تنګی به د نړیوالو سیاسي او اقتصادي بحثونو په مرکز کې پاتې شي.
