لیکنه: ولي الهام
د چین، روسیې، پاکستان او ایران د بهرنیو چارو وزیرانو لخوا د افغانستان په اړه د ګډې اعلامیې خپرول د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې په څنډه کې یو ډېر مهم ډیپلوماتیک ګام دی. دا اعلامیه یوازې د څلورو هېوادونو ترمنځ د همکارۍ څرګندونه نه ده، بلکې د سیمې د امنیت، ثبات او سولې لپاره یو روښانه او قوي پیغام ګڼل کېږي. په داسې یوه پېچلې سیمه کې چې له اوږدو کلونو راهیسې پکې جیوپولیټیکي سیالۍ او ناامني موجودې وې، په اړه یې دا ډول ګډ دریځ د باور جوړونې او ګډو هڅو په موخه لپاره یو مهم بنسټ دی. د افغانستان موضوع یوازې د دې هېواد داخلي مسله نه ګڼل کېږي، بلکې د سیمه ییزو هېوادونو ګډه اندیښنه ده، ځکه چې د افغانستان وضعیت د ګاونډیو هېوادونو او حتی پر نړیوال امنیتي وضعیت مستقیمې اغېزې لرلای شي. که څه هم غونډه غیر رسمي وه، خو ارزښت یې د رسمي غونډو په پرتله ډېر دی، ځکه غیر رسمي ناستې اکثره د ستونزو د ژور بحث، د نظریاتو د تبادلې او د تفاهم د رامنځته کولو لپاره غوره فضا برابروي. د دغو څلورو هېوادونو یوځای کېدل د افغانستان د ملي حاکمیت او خپلواکۍ د ملاتړ څرګندونه کوي، چې دا په سیمه کې د بهرنیو مداخلو په وړاندې یو ټینګ او متحد دریځ دی. اقتصادي همکاریو ته د اعلامیې ژمنتیا او د افغانستان د بیا رغونې لپاره د پراخو مرستو وعده د سیمې د پرمختګ لپاره مهمې نښې دي. چین په دې برخه کې یو فعال لوبغاړی دی، چې نه یوازې په زیربناوو پانګونې کوي، بلکې د تعلیمي او کلتوري همکاریو له لارې د افغانستان د خلکو ژوند لوړوي. د نړیوالو مداخلو او د سیمې د امنیت د خرابېدو پر ضد څرګند دریځ د دغو هېوادونو جدي غوښتنه ده، چې افغانستان باید د خپلو چارو لپاره خپلواک پریکړې وکړي او د بهرنیو نفوذ کم شي. په ټوله کې، دغه اعلامیه د سیمې د هېوادونو د ګډو ګټو او د افغانستان د راتلونکي لپاره د یوې هیلې نښه ده. دا یو اغیزناک ډیپلوماتیک اقدام دی، چې نه یوازې د همکارۍ او اعتماد جوړونې لپاره زمینه برابروي، بلکې د سیمه ییزې سولې، ثبات او اقتصادي پرمختګ لپاره د کلکو هڅو بنسټ ږدي. د دې اعلامیې خپرول د یوې مهمې ډیپلوماتیکې کړنې په توګه لیدل کېږي، چې د افغانستان او ټولې سیمې د خلکو د سوکالۍ او سولې لپاره یو روښانه او مثبت ګام دی. له همدې کبله، موږ باید دغه اعلامیه د سیمه ییزې همکارۍ او نړیوالې سولې لپاره د باور او هیلو یو نېک پال وګڼو.
دغه اعلامیه داسې مهال خپرېږي، چې د امریکا ولسمشر ټرمپ تازه د بګرام هوايي اډې د بیرته نیولو ادعا کړې او خپره شوې اعلامیه یې په مقابل کې یو څرګند او قوي ډیپلوماتیکه غبرګون او پیغام له ځانه سره لري. دا پیغام نه یوازې د هغه څرګندونو په ردولو تمرکز کوي، بلکې د سیمې د هېوادونو د ملي حاکمیت، خپلواکۍ او د افغانستان د خاورې بشپړتیا د خوندي ساتلو لپاره د هغوی ټینګ عزم او اراده هم په ډاګه کوي.
د دغو هېوادونو اعلامیه په څرګنده توګه د بهرنیو پوځي مداخلو او په ځانګړې توګه د امریکا د احتمالي بیا ځلې نظامي مداخلې پر ضد یو مشترک او ټینګه دریځ ښيي. دا دریځ د دې خبرې څرګندونه کوي چې د سیمې هېوادونه نه غواړي، څو د خپلو ملي امنیتي ګټو او د سیمې د ثبات د ساتلو په موخه د بهرنیو ځواکونو شتون او لاس وهنه ومني. د دې اعلامیې له مخې، د افغانستان د ملي حاکمیت او خپلواکۍ درناوی یو له اساسي اصولو څخه دی، چې ټولې هڅې باید په همدې چوکاټ کې ترسره شي. د دې پیغام تر شا یو ستر هدف دا دی، چې سیمه ییز هېوادونه د افغانستان د چارو په اړه خپلواکه دریځ ولري او د نړیوالو قدرتونو د بې ځایه مداخلې فرصت ورنکړي. په ځانګړې توګه، د امریکا د بګرام اډې بیرته نیولو په اړه ادعاوې نه یوازې دا چې د سیمې د امنیت د خرابېدو احتمال زیاتوي، بلکې د افغانستان د خلکو د هوساینې او سولې په هڅو کې هم خنډ واقع کیږي. له همدې امله، دغه اعلامیه د سیمې د هېوادونو د واحد موقف څرګندونه کوي، چې په کې د ملي حاکمیت د ساتنې لپاره ټینګه اراده ښودل شوې ده. دا اعلامیه همدارنګه د سیمې د ثبات، امن او پرمختګ لپاره د ګډو هڅو نښه ده. د ملي حاکمیت او د خاورو د بشپړتیا ساتل د هر هېواد د اساسي حقوقو برخه ده او کله چې سیمه ییز ځواکونه په دې برخه کې یو موټي دریځ نیسي، نو دا د نړیوالې ټولنې لپاره یو څرګند پیغام دی، چې په افغانستان کې باید د بهرنیو ځواکونو له مداخلې ډډه وشي او پر ځای یې د سیمه ییزو هېوادونو مشورتي او ملاتړ پروسې ته لومړیتوب ورکړل شي. دغه اعلامیه د یو ځل بیا په ډاګه کوي چې اړوند هېوادونه د افغانستان ملي حاکمیت، خپلواکي او د سیمې د سولې او ثبات د ټینګښت لپاره ټینګه ژمنتیا لري. دوی په ګډه غواړي چې د بهرنیو لاسوهنو پر ځای د سیمه ییزې همکارۍ او تفاهم له لارې د افغانانو د راتلونکې په اړه مسؤلانه پریکړې وشي. دغه ډول ډیپلوماتیک دریځ نه یوازې د افغانستان د خلکو د حقونو درناوی څرګندوي، بلکې د سیمې د امنیت او ثبات د اوږدمهاله تضمین لپاره هم یو مهم ګام بلل کېږي.
په دې وروستیو کلونو کې د افغانستان د بیا رغونې په بهیر کې د چین مثبت رول یو له هغو مهمو موضوعاتو څخه دی، چې باید په ژوره توګه وڅېړل شي. چین، چې د نړیوالو سیاستونو یو ستر لوبغاړی دی، نه یوازې د اقتصادي مرستو له لارې د افغانستان ملاتړ کوي، بلکې د دې هېواد په بېلابېلو برخو کې د پرمختګ لپاره یو جامع او مسؤلانه ستراتیژي هم عملي کړې ده. چین د افغانستان په بیا رغونه کې د پراخو پانګونو د ترسره کولو ترڅنګ د زیربناوو په جوړولو کې فعاله برخه اخیستې ده. دا پانګونې په ځانګړې توګه په هغو برخو متمرکزې دي، چې په مستقیم ډول د خلکو پر ژوند مثبته اغېزه کوي، لکه د سړکونو جوړول، ښوونځي، روغتونونه او د انرژۍ اړوند پروژې. دغه ډول بنسټیزې پانګونې نه یوازې د افغانستان اقتصاد ته وده ورکوي، بلکې د خلکو لپاره د کار او عاید زمینه برابروي چې دا خپله د اوږدمهاله سولې لپاره حیاتي دي. سربیره پردې، چین د افغانستان ځوانانو ته د تعلیمي او مسلکي روزنې فرصتونه برابر کړي دي. دا ګام د افغانستان د بشري پانګې د پرمختګ لپاره خورا مهم دی، ځکه چې تعلیم او مهارتونه د هر هېواد د ثبات او پرمختګ بنسټ جوړوي. د دې ترڅنګ، چین د کلتوري تبادلو له لارې هم هڅه کړې، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ اړیکې ټینګې کړي او په دې توګه د باور فضا نوره هم پیاوړې کړي. په نړیواله کچه، چین د افغانستان لپاره د یو با مسؤلیته او ژمن هېواد په توګه ځان ثابت کړی دی. د چین دا رول یوازې په اقتصادي مرستو پورې نه دی محدود، بلکې په سیاسي ډګر کې یې هم د افغانستان د ملي حاکمیت، خپلواکۍ او د سیمه ییزې سولې د ټینګښت ملاتړ کړی دی. چین په نړیوالو فورمونو کې د افغانستان د حقونو او اړتیاوو په دفاع کې تل فعاله برخه اخیستې او هڅه کوي چې د نړیوالو همکاریو له لارې افغانستان ته دوامداره مرسته ورسوي. دغه جامع او مسؤلانه چلند چین ته دا وړتیا ورکوي، چې د سیمې د ثبات لپاره د یو مهم شریک په توګه وپیژندل شي. د افغانستان په بیا رغونه کې د چین مثبت رول نه یوازې د سیمې د امنیت او پرمختګ لپاره ګټور دی، بلکې د نړیوالې ټولنې په وړاندې د چین د مسوولانه هېواد حیثیت هم ټینګوي. په ټوله کې، د چین له خوا د افغانستان سره دا هر اړخیزه مرسته او ژمنتیا د دې ښکارندویي کوي چې چین غواړي په سیمه کې یو فعال، مثبت او مسؤل لوبغاړی پاتې شي، چې د سولې، ثبات او پراختیا لپاره خپل رول په ښه ډول ترسره کوي. دغه ډول هڅې د افغانستان د خلکو ژوند کې ریښتینی بدلون راوستلای شي او د سیمه ییزې سولې او پرمختګ لپاره زمینه برابروي.
د افغانستان د ملي حاکمیت او خپلواکۍ درناوی د سیمې د ثبات، سولې او پراختیا لپاره بنسټیزه اړتیا ده. له دې کبله موږ له نړيوالې ټولنې څخه په کلکه غوښتنه کوو چې د افغانستان د ملي حاکميت، خپلواکۍ او د دې هېواد د خلکو د حقونو درناوی وکړي. نړیواله ټولنه باید دا درک کړي چې، افغانستان یو خپلواک هېواد دی او باید د خپلو چارو په اړه خپلواکه پریکړې وکړي او له جيوپوليټيکې سیالیو او بهرنیو مداخلو څخه باید په بشپړ ډول لاس په سر شي. یوازې هغه مهال به د دې هېواد د خلکو لپاره د تل پاتې سولې، اقتصادي پرمختګ او بشري سوکالۍ دروازې پرانیستل شي، چې د افغانستان ملي حاکمیت ته درناوی وشي او سیمه ییز هېوادونه د خپلو ګټو پر بنسټ د یووالي او همکارۍ له لارې کار وکړي.
د یادونې وړ ده، چې د افغانستان اسلامي امارت د چین، روسیې، ایران او پاکستان د بهرنیو چارو وزیرانو له هغې ګډې اعلامیې ملاتړ څرګند کړی، کوم چې د افغانستان د ملي حاکمیت، خپلواکۍ او د بهرنۍ نظامي مداخلې پر ضد صادره شوې وه. د امارت ویاند مرستیال حمدالله فطرت ویلي، افغانستان نه غواړي د نورو هېوادونو پر ضد وکارول شي او له ټولو هېوادونو سره د متقابل احترام پر بنسټ اړیکو ته ژمن دی. دا ملاتړ د سیمهییزې همکارۍ او د ثبات د هڅو مهم عنصر ګڼل کېږي.
