مرسل امیري
اګزیسټینټالېزم (Existentialism)
که څه هم اګزیسټینټالېزم یا موجودیت یوه نړیواله فلسفي پېژندنه ده، ولې هېڅکله ددې معاصر ادبي ښوونځي له شتون څخه انکار نه شو کولای. دا ادبي ښوونځی له دویم نړیوال جنګړې څخه وروسته رامنځته شو، انساني کرامت، اصالت او انساني ازادي یې بنسټیز توکي دي. لکه څنګه چې د رومانتسېزم ادبي ښوونځي اصالت احساسات دی، همدا ډول د اګزیسټینټالېزم ادبي ښوونځي اصالت او اصول وجود دی. ددې ادبي ښوونځي مخکښې څېرې ژان پل سارتر، البرکامو، اندره مالرو او سیمون دوبوار دي.
اګزیسټینټالېزم یا موجودیت یو فلسفي خوځښت دی، چې د فردي ازادۍ، صداقت او شخصي مسؤلیت پر ارزښت ټینګار کوي. دا په نولسمې او شلمې پېړیو کې د عصري ژوند بې مانا او بې ځایه کېدو ته د ځواب په توګه راڅرګند شوو. وجودي مفکرین لکه ژان پل سارتر، البرټ کاموس او سیمون دي، بوویر استدلال وکړ چې انسانان په بنسټیز ډول ازاد دي چې خپل مانا او ارزښتونه په داسې نړۍ کې رامنځته کړي، چې له اصلي موخې څخه بې برخې دي.
ښوونه روزنه او اګزیسټینټالېزم
د وجودي نظریاتو په منلو سره، ښوونکي کولی شي د زده کوونکو سره د دوی د زده کړې په سفر کې د اعتبار، ځان پوهاوي او ادارې احساس رامنځته کولو کې مرسته وکړي.
وجودیېزم د انفرادیت، انتخاب او شخصي ودې په ارزښت ټینګار کولو سره د تعلیم دودیز نظریات ننګوي. وجودي فیلسوفان استدلال کوي، چې زده کړه باید د بهرنیو معیارونو یا ټولنیزو توقعاتو سره مطابق نه وي، بلکې په نړۍ کې د یو ځانګړي هویت او موخې موندلو په اړه وي. په دې نظر کې، ښوونه روزنه د ځان موندنې او ځان جوړونې پروسه ده، چېرې چې زده کوونکي هڅول کېږي چې پوښتنې وکړي، څرګندونې وکړي او د خپل وجود سره مخامخ شي.
اګزیسټینټالېزم هم په ښوونه روزنه کې د ازادۍ او مسؤلیت رول لري. د وجودي مفکرینو په وینا، انسانان په بنسټیز ډول د انتخاب کولو او خپل برخلیک په جوړولو کې ازاد دي. دا ازادي د یو چا د عمل او د دوی پایلو لپاره د مسؤلیت احساس سره راځي. د زده کړې په شرایطو کې، دا په دې مانا ده، چې زده کوونکي د دوی د زده کړې مالکیت په غاړه واخلي، باخبره پرېکړې وکړي او د ژوند ننګونې او ناڅرګندتیا ومني.
په ښوونه روزنه کې د موجودیت بل مهم اړخ په صداقت ټینګار دی. صداقت د خپل ځان او ارزښتونو سره سم ژوند کولو ته اشاره کوي،خو د بهرنیو فشارونو یا توقعاتو سره نه. ښوونکي کولی شي له زده کوونکو سره مرسته وکړي، چې د ملاتړ کوونکي او ټول شموله زده کړې چاپېریال رامنځته کولو له لارې صداقت رامنځته کړي. چېرې چې زده کوونکي ځان څرګند کړي ، خپلې ګټې وپېژني او د دوی لېوالتیا تعقیبولو لپاره ځان ځواکمن احساس کړي.
په ښوونه روزنه کې د اګزیسټینټالېزم ګټې
په ښوونه روزنه کې د وجودي اصولو شاملولو کې ډېرې ګټې شته دي.
۱ ـ اګزیسټینټالېزم کولی شي له زده کوونکو سره د ځان پوهاوی او د ځان پوهاوي ژور احساس رامنځته کولو کې مرسته وکړي. د زده کوونکو هڅولو سره چې د دوی باورونه، ارزښتونه او انتخابونه منعکس کړي. ښوونکي کولی شي له دوی سره مرسته وکړي، چې د ځان او په نړۍ کې د ځان په اړه ښه پوهه ترلاسه کړي. دا ځان پوهاوی کولی شي د ډېر باور، لېوالتیا او احساساتي مالوماتو لامل شي.
۲- دویم اګزیسټینټالېزم کولی شي د زده کوونکو ترمنځ د ادارې او ځواکمنتیا احساس رامنځته کړي. د شخصي مسؤلیت او ازادۍ په ارزښت باندې په ټینګار سره، ښوونکي کولی شي زده کوونکو سره مرسته وکړي، چې پوه شي چې دوی د خپل ژوند د جوړولو او په نړۍ کې د مثبت اغېزې کولو ځواک لري. دا کولی شي زده کوونکي وهڅوي چې نوښت وکړي، موخې وټاکي او خپلې هیلې په لېوالتیا او عزم سره وڅاري.
۳ – سربېره پر دې په ښوونه روزنه کې موجودیت یا اګزیسټینټالېزم کولی شي انتقادي فکر او خلاقیت ته وده ورکړي. ښوونکي کولی شي، د زده کوونکو هڅولو سره د انګېرنې، پوښتنې، نورمونو ننګول او په خپلواکه توګه فکر کول، د دوی د پېچلو مسلو په اړه ډېر دقیق پوهاوی رامنځته کړي. دا کولی شي د نوښت، نوي نظریو او د بشري تجربو د تنوع لپاره ژوره پوهه رامنځته کړي.
په ښوونه روزنه کې د ا ګزیسټینټالېزم پر وړاندې ننګونې
د دې ادبي ښوونځي ډېرې ګټو سره، په ښوونه روزنه کې د اګزیسټینټالېزم یا موجودیت پلي کول هم له ننګونو او نیوکو سره مخ ده.
۱ ـ یوه عامه نیوکه دا ده، چې د اګزیسټینټالېزم یا موجودیت نظریات ډېر وګړیز او موضوعي پېژندل کېدای شي. ځینې استدلال کوي چې په وګړیز ازادۍ او صداقت باندې ډېر تمرکز ممکن د ټولنې ښکېلتیا او ټولنیز مسؤلیت ارزښت له پامه وغورځوي.
۲ ـ بله ننګونه د ا ګزیسټینټالېزم یا وجودیزم احتمال دی، چې په تعلیمي نصاب کې غلط پوه شي یا غلط تشریح شي. وجودي مفکورې لکه غوسه، نا هیلۍ او بې ځایه کېدل د زده کوونکو لپاره ستونزمن کېدای شي، چې پوه شي د ګډوډۍ یا جلا کېدو لامل کېږي. ښوونکي باید داسې لارې ومومي چې دا پېچلي نظرونه په داسې طریقه معرفي کړي، چې د لاسرسي وړ وي او د زده کوونکو د ژوند تجربو سره تړاو ولري.
۳ ـ برسېره پر دې چې یو خطر شته، چې په ښوونه روزنه کې موجودیت ممکن د ناهیلېزم یا نا امیدۍ احساس ته وده ورکړي. د موجودیت مفکرین اکثراً د بې مانا، بې ځایه کېدو او مړینې موضوعاتو سره لاس او ګرېوان دي. کوم چې د ځینو زده کوونکو لپاره ناخوښه کېدای شي. ښوونکي باید د اګزیسټینټالېزم ننګونو د منلو او په خپلو زده کوونکو کې الهام بخښونکي امید ، موخه او انعطاف ترمنځ توازن رامنځته کړي.
په ښوونه روزنه کې د ا ګزیسټینټالېزم د ودې لپاره ستراتېژۍ
د دې ننګونو سره سره ډېر ستراتېژۍ شته دي، چې ښوونکي کولی شي په ښوونځیو کې د موجودیت یا ا ګزیسټینټالېزم د ودې لپاره یې وکاروي.
۱ ـ یوه طریقه دا ده، چې د موجودیت موضوعات په نصاب کې د ټولو مضامینو برخو کې شامل کړي. په دې کې د ادبي اثارو سپړنه، فلسفي متنونه او تاریخي پېښې شاملې دي؛ چې د هویت، ازادۍ او مانا په اړه پوښتنې راپورته کوي. د زده کوونکو د بېلابېلو نظریو بیانول او فکر کولو ته وده ورکولو سره،ښوونکي کولی شي انتقادي فکر او فکري تجسس زده کوونکو ترمنځ وروزي.
۲ ـ بله ستراتېژۍ د زده کوونکو لپاره فرصتونو رامنځته کول دی، چې په څرګندولو، تمریناتو او ځان سپړنې کې ښکېل شي. په دې کې د ژورنالېزم تمرینونه، ذهني فعالیتونه، ډله ییز بحثونه او تخلیقي پروژې شاملې دي، چې زده کوونکي هڅوي چې خپل فکرونه، احساسات او هیلې څرګند کړي. د ځان تفتیش او خبرو اترو لپاره د ځای په برابرولو سره، ښوونکي کولی شي د زده کوونکو سره د نورو په وړاندې د ځان پوهاوي او خواخوږۍ ژور احساس رامنځته کولو کې مرسته وکړي.
۳ ـ سربېره پر دې ښوونکي کولی شي، په ټولګي کې د همکارۍ او خبرو اترو کولتور ته وده ورکړي. د درناوي اړیکو، فعال اورېدلو او خلاص ذهنیت په وده ورکولو سره ښوونکي کولی شي د زده کړې ملاتړي چاپېریال رامینځته کړي، چېرې چې زده کوونکي د خپلو نظرونو په شریکولو، پوښتنې کولو، ننګونې او انګیرنې کې د ارامۍ احساس کوي. دا کولی شي د بېلابېلو شالیدونو څخه د زده کوونکو ترمنځ د ټولنیز اړیکې او متقابل احترام احساس په وده کې مرسته وکړي.
پایله
په پایله کې ا ګزیسټینټالېزم یا موجودیت د ځان موندنې، ازادۍ او صداقت د سفر په توګه د زده کړې د بیا تصور کولو لپاره یو پیاوړی چوکاټ وړاندې کوي. په ښوونځیو کې د وجودي اصولو په منلو سره ښوونکي کولی شي، زده کوونکو سره د زده کړې په سفر کې د ځان پوهاوي، ارادې او موخې ژور احساس رامنځته کولو کې مرسته وکړي. په داسې حال کې چې په ښوونه روزنه کې موجودیت سره تړلي ننګونې او نیوکې هم شته دي. د زده کوونکو د پیاوړتیا څخه د انګېرنې، پوښتنې، ناڅرګندتیا منل او د امکاناتو څخه ډکه نړۍ کې مانا رامنځته کولو لپاره ډېرې ګټې هم شته دي. په ټولګي کې د خپل نظر بیانول، خبرو اترو او د همکارۍ کولتور ته وده ورکولو سره ښوونکي کولی شي، زده کوونکي وهڅوي چې په ټولنې کې ښکېل وګړي شي؛ د زړورتیا، لېوالتیا او رحم سره د وجود پېچلتیاوو ته د تګ لپاره چمتو شي.
اخځلیکونه
۱ـ الیاس،جان.( ۱۳۸۹هـ ش). فلسفه وتعلیم وتربیه. ترجمه عبدالرضا ضرابی. معرفت مجله، ۵۴ شمېره.
۲ـ انوشه، حسن. ( ۱۳۷۶هـ ش). فرهنګ نامه ادبی فارسی( دانش نامه ادب فارسی) . تهران: سازمان چاپ و انتشارات.
۳ ـ تسلیمي، علی. ( ۱۳۹۶ هـ ش). پژوهش های انتقادي ـ کاربردی در مکتب های ادبی. تهران: انتشارات آمه.
۴ـ ثروت، منصور. (۱۳۸۵هـ ش). اشنایی با مکتب های ادبی. چاپ اول، تهران، سخن.
۵ ـ سید حسینی، رضا. (۱۳۸۴ هـ ش). مکتب های ادبی. چاپ سیزدهم،تهران، نګاه.
۶ـ شریعتمدار، دکترعلی.(۱۳۹۳هـ ش). اصول و فلسفه تعلیم و تربیه. تهران: موسسه انتسارات امیر کبیر.
۷ـ عمید، حسین.( ۱۳۸۷هـ ش). فرهنګ عمید. تهران: انتشارات امیرکبیر.
۸ـ مشواڼی، عبدالقیوم زاهد.( ۱۳۹۱هـ ش). زاهد پښتو ـ پښتو سیند. کابل: دانش خپرندویه ټولنه.
۹ـ ویاړ، سیدګل.( ۲۰۱۷م). دښوونې او روزنې په اړه د بېلابېلو فلسفي ښوونځیونو نظرونه. تاند ویپ پاڼه.
۱۰ـ هشام، نادیه. ( ۱۳۹۴). جامعه شناسی تعلیم و تربیه. کابل: نشرواژه
