مرسل امیري
پراګماتېزم (Pragmatism)
پراګماتېزم یو فلسفي دود دی، چې په متحده ایالاتو کې د نولسمې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په پیل کې رامنځته شوی. دا د فکر ښوونځی دی، چې د باورونو، تیوریو او عملونو په عملي پایلو ټینګار کوي. پراګماتېزم اکثراً د فیلسوفانو د کار سره تړاو لري، لکه چارلس سنډرز پېرس، ویلیم جیمز او جان ډېوي. د ښوونې روزنې په ډګر کې پراګماتېزم په تعلیمي تیورۍ او عمل باندې د پام وړ اغېزې درلودې. ښوونکي د تدریس او زده کړې په اړه د فکر کولو طریقه جوړوي.
د پراګماتېزم مرکزي اصول هغه نظریه ده، چې وايي د هرې عقیدې یا تیورۍ ارزښت د هغې په عملي پایلو کې ده. دا په دې مانا ده، چې د عقیدې حقیقت د ستونزو په حل او موخو ته د رسېدو په برخه کې د هغې د ګټورتیا له مخې ټاکل کېږي. پراګماتېستان د مطلق یا نړیوالو حقیقتونو نظریه ردوي او پرځای یې د عقیدې او عملونو په عملي پایلو تمرکز کوي. حقیقت ته دا عملي چلند د زده کړې لپاره مهمې اغېزې لري، ځکه چې دا د زده کوونکو د تدریس په ارزښت ټینګار کوي؛ ترڅو انتقادي فکر وکړي، ستونزې حل کړي او د دوی پوهه د نړۍ په واقعیتونو کې پلي شي.
د پراګماتېسټ فلسفې په پراختیا کې یو له مهمو شخصیتونو څخه چارلس سنډر پېرس و، چې ډېر وختونه د پراګماتېزم بنسټ ایښودونکی ګڼل کېږي. پېرس د پراګماتېزم مفهوم رامنځته کړ. کوم چې هغه د اصولو په توګه تعریف کړ، د مفهوم مانا د هغې په عملي اغېزو کې ده. د پېرس په وینا، باورونه او تیورۍ باید د دوی د عملي پایلو پر بنسټ و ارزول شي، نه دا چې دوی دې د بهرني واقعیت سره مطابقت ولري. دا مفکوره د زده کړې لپاره ژورې اغېزې لري، ځکه چې دی وړاندیز کوي، چې د زده کړې موخه د زده کوونکو مهارتونو او پوهې سره سمبالول دي، چې دوی د رښتینې نړۍ پېچلتیاوو ته چمتو کړي.
یو بل اغېزمن پراګماټېسټ فیلسوف ویلیم جېمز و، چې د ارواپوهنې او فلسفې په مطالعې کې یې عملي اصول پلي کړل. جیمز زموږ د باورونو او ارزښتونو په جوړولو کې د تجربې او عمل په ارزښت ټینګار وکړ. هغه استدلال وکړ، چې حقیقت هغه څه نه دی، چې د انسان له تجربو څخه په خپلواکه توګه موجود وي، بلکې هغه څه دی، چې له نړۍ سره زموږ تعامل راڅرګندې کړي. دا مفکوره د زده کړې لپاره مهمې اغېزې لري، ځکه چې دی وړاندیز کوي چې زده کړه باید تجربه لرونکې او د عمل پر بنسټ وي. زده کوونکو ته اجازه ورکوي، چې د رښتینې نړۍ ستونزو سره ښکېل شي او عملي مهارتونه رامنځته کړي.
جان ډېوي شاید د زده کړې په ډګر کې ترټولو اغېزمن فیلسوف و. هغه په دې باور و چې زده کړه باید په ډېموکراټیکه ټولنه کې د فعال ګډون لپاره د زده کوونکو چمتو کولو باندې تمرکز وکړي. هغه استدلال وکړ چې ښوونځي باید داسې ځایونه وي، چېرې چې زده کوونکي په انتقادي فکر کولو ، ستونزې حلولو او نورو سره همکاري زده کړي. تجربوي زده کړې او د حقیقي نړۍ مسلو سره د زده کړې د نښلولو ارزښت په اړه د ډېوي نظریې پر تعلیمي تیورۍ او عمل باندې دوامداره اغېزه کړې.
په تعلیمي فلسفې باندې د خپل اغېزو سربېره، پراګماتېزم هم په تعلیمي عملونو باندې د پام وړ اغېزې درلودې. د پراګماتېسټ اصول په بېلابېل تعلیمي مېتودونو کې شامل شوي، لکه د پروژې پر بنسټ زده کړې، د پوښتنو پر بنسټ زده کړې او د ستونزې پر بنسټ زده کړې. دا کړنلارې پر لاسي تجربې، انتقادي فکر او د همکارۍ پر ارزښت ټینګار کوي، د عملي پایلو او رښتینې نړۍ غوښتنلیک باندې عملي ټینګار منعکسوي.
د پراګماتېزم یو له مهمو اصولو څخه دا نظر دی، چې پوهه تل موقتي او د بیاکتنې تابع وي. پراګماتېستان د مطلق یا نړیوال حقیقت مفهوم ردوي، د هغې پرځای د روانو تحقیقاتو او تجربو پر ارزښت ټینګار کوي. دا مفکوره د تدریس او زده کړې لپاره مهمې اغېزې لري، ځکه چې دوی وړاندیز کوي، چې زده کړه باید د زده کوونکو وړتیاوو ته وده ورکړي، په انتقادي فکر کولو، شواهدو، ارزولو او د نوي معلوماتو په رڼا کې د دوی د باور بیاکتنه وکړي.
پراګماتېزم زموږ د باورونو او کړنو په جوړولو کې د شرایطو پر ارزښت هم ټینګار کوي. پراګماتېستان استدلال کوي، چې باورونه او تیورۍ باید په ځانګړو شرایطو کې د دوی د عملي پایلو پر بنسټ و ارزول شي، نه دا چې د خلاصو اصولو پېروي وکړي. دا مفکوره یا قواعد د زده کړې لپاره اړینې اغېزې لري، ځکه چې دوی وړاندیز کوي چې زده کړه باید په رښتینې نړۍ کې موقعیت ولري، زده کوونکو ته اجازه ورکړي، چې خپل پوهه د مستند ستونزو حلولو او مانا ننګونو ته د رسېدو لپاره پلي کړي.
ښوونه روزنه او پراګماتېزم
پراګماتېزم یا واقعیت پالنه فعال ښوونځي او فعال زده کوونکي ته پام کوي، د دوی په نظر د ښوونځي او ښوونې روزنې کار همدا دی، چې هغه فعالیتونه وټاکي چې د بنسټیز معرفت او فهم سبب ګرځي. په دویم پړاو کې د زده کوونکو علاقه او میلان د تجربو په ټاکلو ته. ډېر ارزښت ورکوي، چې دلته د معلم دنده د علاقې تحریک او هدایتول دی. ښوونځی باید د مچیو د ځالې په څېر وي، معلم باید د تېرو تجربو څخه په ګټې زده کوونکو سره مرسته وکړي؛ د زده کوونکو ستونزې درک کړي، چې د اوس وخت تجربې د راتلونکو تجربو د پراختیا لامل وګرځوي. د دې فلسفي ښوونځي له نظره، که چېرې روزنه یوازې معلوماتو او اطلاعاتو پورې محدوده شي، نو خپل ارزښت له لاسه ورکوي؛ ځکه د هر شي ارزښت او مفهوم د هغه د عملي کولو په پایله کې نغښتې ده. د ټولګي چاپېریال باید په زده کوونکو کې د ډېموکراسۍ روحیه وروزي، زده کوونکي باید خپلو وګړیز ارزښتونو او عقلي ځواک ته متوجه کړي.
په دې ښوونځي کې درسي پروګرام په کلي توګه د مطالبو او فعالیتونو د فهرست کولو څخه بغیر نور څه نه دی. د درسي موادو محتوا باید حساب، ساده ریاضیات، تاریخ، جغرافیه او تجربي علومو مسایل واوسي، کوم چې باید په لومړیو کې د وګړو د ژوند د عادي تجربو څخه وټاکل شي. د ډېوي له نظره ښوونځی باید د ماشومانو د څلورو علاقو( ټولنیز اړیکې ته لېوالتیا، د شیانو پلټنې ته لېوالتیا، فعالیت ته لېوالتیا او هنري بدلون ته لېوالتیا) سره سم د خپلې درسي برنامې فعالیتونه تنظیم کړي؛ تر څو د ماشوم د طبیعي ودې او بشپړتیا سره مرسته وکړي. د دې ښوونځي په عقیده د درسي پروګرام بنسټ د تمرین او تفکر په واسطه ایښودل کېږي. د تدریس تر ټولو غوره لاره چاره بیا د دوی له نظره هماغه د مسالې د حل لاره چاره ده، ځکه دا لاره چاره ژوند ته سړی چمتو کوي. دوی وايي چې ښوونکی او زده کوونکی باید د داسې مسایلو په زده کړه کې تمرکز وکړي، چې هغه د مسالو په حل کې تجربه شوي او عملي وي. د تدریس لاره چاره باید کاملاً فعال، تجربي، پلان شوی او د زده کوونکوعلاقو ته پام سره وټاکل شي. دلته د فعالیت اصلي محور زده کوونکی دی، ده ته باید هغه څه ور زده کړل شي، چې د ده په ژوند کې ګټور تمام شی.
یا د عمل پلویانو له نظره ښوونځی ځانګړی مفهوم لري. دوی وايي ښوونځی هغه ځای دی، چې په هغه کې باید د ډلو تر منځ تفاهم رامنځته او اختلافات را کم شي. په هم دې بنسټ جان ډېوي وايي، ښوونځی د ټولنیز کار په برخه کې درې بنسټیزې دندې لري:
۱ . ښوونځی باید ښه ټولنیز اړخونه په خپل ځان کې منعکس کړي، نه بد اړخونه.
۲. ښوونځی باید پېچلي ټولنیزې چارې ساده کړي، تر څو زده کوونکي يې درک کړای شي.
۳. د ښوونځي درېیمه دنده د زده کوونکو په منځ کې دهمغږي، تفاهم اوصمیمیت ایجادول دی.
د جان ډېوي له نظره ښوونکی باید د زده کوونکي د همکار او لارښود رول ولوبوي او زده کوونکی باید داسې وروزل شي، چې خپله عامل وي، نه دا چې د نورو عمل تحمل کړي، یانې خپله باید فعال واوسي. زده کوونکی باید د خپل توان او استعداد پربنسټ وروزل شي.
ښوونه روزنه کې د پراګماتېزم اصول
په ښوونه روزنه کې پراګماتېزم څو کلیدي اصولو پر بنسټ ولاړ دی، چې ښوونکي د تدریس او زده کړې په وخت کې کارولی شي، چې هغه دا دی:
۱ـ تجربوي زده کړې: پراګماتېسټ ښوونکي پر دې باور دي، چې زده کوونکي د مستقیم تجربې له لارې غوره زده کړې کوي. دوی تجربوي فعالیتونو ټینګار کوي، چې زده کوونکو ته اجازه ورکوي په فعاله توګه د موادو سره مخ شي او خپله پوهه په ریښتیني ډول پلي کړي. تجربوي زده کړه له زده کوونکو سره مرسته کوي، چې عملي مهارتونه او د انتقادي فکر کولو وړتیاوې رامینځته کړي. چې دوی وکولی شي په خپل ورځني ژوند کې یې وکاروي.
۲ ـ پر زده کوونکو متمرکز مېتود: پراګماتېسټ زده کړه پر زده کوونکو متمرکز مېتود دی. پر وګړیز زده کړو، اړتیاوو او ګټو تمرکز کوي. ښوونکي د هر زده کوونکي ځانګړي اړتیاوې پوره کولو لپاره خپل تدریسي مېتودونه جوړوي، دا په ګوته کوي چې هر زده کوونکی په جلا ډول زده کړه کوي. دا طریقه له زده کوونکو سره مرسته کوي، چې د دوی د زده کړې واک واخلي او په تعلیمي بهیر کې فعاله ګډون وکړي.
۳ ـ د ستونزو حلول: پراګماتېسټ ښوونکي په ښوونه روزنه کې د ستونزو حلولو مهارتونو پر ارزښت ټینګار کوي. دوی په دې باور دي، چې زده کوونکو ته باید درس ورکړل شي چې څنګه ستونزې وپېژني، معلومات تحلیل کړي او د حل لارې رامینځته کړي. د ستونزو حلولو فعالیتونه له زده کوونکو سره مرسته کوي چې د فکر کولو اړین مهارتونه رامینځته کړي او دوی په عصري نړۍ کې بریا ته چمتو کړي.
۴ ـ ټولنیز زده کړه: پراګماتېسټ ښوونکي زده کړې ته د یوې ټولنیزې پروسې په توګه ګوري، چې د زده کوونکو لخوا په ټولنه کې ترسره کېږي. دوی په تعلیمي بهیر کې د همکارۍ او اړیکو پر ارزښت ټینګار کوي. ټولنیز زده کړې فعالیتونه زده کوونکو سره د خپلمنځي مهارتونو په وده کې مرسته کوي.
۵ ـ تطابق: پراګماتېسټ ښوونکي د بدلون لپاره د تطابق ارزښت پېژني او په ښوونه روزنه کې د نوي نظرونو او ټېکنالوژي مني. دوی پوهېږي چې نړۍ په دوامداره توګه وده کوي او زده کړه باید د اړونده او اغیزمن پاتې کېدو لپاره ورسره وده وکړي. پراګماتېسټ ښوونکي د تدریس او زده کړې لپاره نوي مېتود ته لاره خلاص وي، د زده کوونکو پایلو ته وده ورکولو لپاره د نوي مېتودونو او ټېکنالوژۍ سره تجربو ته لېواله دي.
په ښوونه روزنه کې د ښوونځي ګټې
د ښوونځي دودیزو تدریسي مېتودونو په بدلولو، دودیزو تدریسي نورمونو ننګولو او پر زده کوونکو متمرکز مېتودونو ملاتړ کولو له لارې پر ښوونې روزنې ژورې اغېزې وکړې. پر ښوونې روزنې د ځینې مهمې اغېزې په لاندې ډول دي:
۱ـ پر زده کوونکو متمرکز مېتود ته وده ورکول: ښوونځي پر زده کوونکو متمرکز زده کړو مېتود چاپېریال د رامنځته کولو لامل شوی، چې انفرادي اړتیاوو، ګټو او وړتیاو ته لومړیتوب ورکوي. د هر زده کوونکي د ځانګړي ځواک او ننګونو پېژندلو سره، شخصي لارښوونو ته وده ورکوي، چې د زده کوونکو د ښکېلتیا او هڅونې لامل شوی.
۲ ـ پر تجربوي زده کړو ټینګار: تجربوي زده کړې او تجربو ارزښت روښانه کړی، چې د ټولګي لارښوونې او زده کړې رښتینې نړۍ سره نښلوي. په لاسي پروژو، ساحوي سفرونو او ګډو فعالیتونو کې د زده کوونکو په ښکېلتیا سره، زده کوونکو پوهه د پېچلو مسایلو حلولو لپاره لوړوي.
۳ ـ انتقادي فکر کولو مهارتونو ته وده ورکول: د پوښتنو پر بنسټ د زده کړې مېتود له لارې د انتقادي فکر مهارتونو ته وده ورکوي. زده کوونکي هڅوي چې پوښتنې وکړي، ځوابونه وغواړي او معلومات په خپلواکه توګه تحلیل کړي. د تجسس، خلاقیت او ستونزو د حلولو وړتیاوو په وده ورکولو سره زده کوونکي بریالیتوب ته چمتو کوي.
۴ ـ ټولنیز عدالت ادغام: ټولنیز عدالت په تعلیمي نصاب کې مدغموي، لکه مساوات، نوښت، شمولیت او پایښت په څېر موضوعاتو سپړل. ټولګي زده کړې، رښتینې نړۍ ننګونې او ټولنیز بدلون فرصتونو وصلولو سره زده کوونکي هڅوي، چې د مثبت ټولنیز بدلون فعال غړي وي.
۵ ـ همکارۍ او اړیکو مهارتونو ته وده ورکول: برګماتېزم د زده کړې پر ګډ چاپېریال ټینګار کوي، چې ټیمي کار، اړیکو مهارتونه او د زده کوونکو ترمنځ خپلمنځي اړیکو ته وده ورکوي. په پروژو کې په ګډه کار کول، د نظریاتو شریکول او په ګډه د ستونزو حلولو مهارتونو ودې ورکولو سره زده کوونکي ټولنه کې بریالیتوب لپاره چمتو کوي.
په ښوونه روزنه کې د ښوونځي پر وړاندې ننګونې
په داسې حال کې چې په ښوونه روزنه کې د اصولو پلي کولو ډېرې ګټې شته، داسې ننګونې هم شته دي، چې ښوونکي ممکن د دې مېتود د پلي کولو په وخت کې ورسره مخ شي:
۱ ـ د بدلون مقاومت: د ښوونځي اصول پلي کول ممکن د والدینو، مدیرانو او پالېسي جوړونکو لخوا مقاومت سره مخ شي، چې له دې اصولو سره نا اشنا دي یا دا د تعلیمي نصاب لپاره خورا بنسټیز یا غیر عملي ګڼي. ښوونکي باید د شریکانو سره په اغېزمنه توګه اړیکه ونیسي، ترڅو په ښوونه روزنه کې د په اړه کومې اندېښنې یا غلط فهمۍ شته له منځه یوسي.
۲ ـ نصاب ترتیبول: موجوده تعلیمي نصاب کې د اصولو تنظیمول ممکن بېلا بېل موضوعات او برخو کې محتاط پلان جوړونې او همکارۍ ته اړتیا ولري. ښوونکي باید داسې لارې ومومي، چې د مېتودونه په دودیزو تدریسي کړنو کې مدغم کړي؛ په داسې حال کې چې په بېلابېلو څانګو کې همغږي او دوام ډاډمن کړي.
۳ ـ مسلکي پرمختګ: ښوونکي ممکن په ښوونه روزنه کې د اصولو، تخنیکونو او غوښتنلیکونو په اړه اضافي روزنې یا مسلکي پراختیايي فرصتونو ته اړتیا ولري. د فلسفې په اړه د دوی پوهه پراخولو سره، ښوونکي کولی شي د زده کوونکو متمرکز تجربوي زده کړې مېتودونه په ګټوره توګه پلي کړي او د زده کوونکو وړتیاوې لوړې کړي.
۴ ـ ارزونې مېتودونه: پراګماټېسټ ښوونځي کې د زده کوونکو د زده کړې پایلې ممکن د ارزونې بدیل مېتودونو ته اړتیا ولري، چې د دودیزو ازموینو څخه بهر وي. ښوونکي باید د تخلیقي ارزونې ستراتېژۍ رامنځته کړي، چې د اصولو او تخنیکونو سره د زده کوونکو پوهه بډایه کړي.
۵ ـ زېرمو شتون: د پراګماټېسټ ښوونځي کړنلارې پلي کول ممکن اضافي سرچینو، تجهیزاتو اوموادو ته اړتیا ولري، چې د تجربوي زده کړو او فعالیتونو ملاتړ وکړي.
۶ ـ ټولنې کې نوښتونه: ښوونکي باید د ښوونځي د پالېسي جوړونکو څخه ملاتړ وکړي، ترڅو ډاډ ترلاسه کړي چې په ښوونه روزنه کې دپراګماتېسټ کړنلارې بریالي پلي کول پایښت ولري.
په ښوونه روزنه کې وېرېزم ښوونځي د ودې لپاره ستراتېژۍ
په ښوونه روزنه کې د ښوونځي اصولو پلي کولو ننګونو سره داسې ډېر ستراتېژۍ هم شته، چې ښوونکي کولی شي د هغو سره د زده کوونکو ترمنځ د ښوونځي اصولو ته وده ورکړي:
۱ ـ مسلکي زده کړو وده: د مسلکي زده کړو چاپېریال رامنځته کول چې د پرګماتېسټ اصولو او تخنیکو پلي کولو باندې تمرکز وکړي. دا کولی شي ښوونکو ته د همکارۍ فرصتونه چمتو کړي، چې مسلکي پرمختګ وکړي او ښوونکي وکولی شي خپل پوهاوی ژور کړي؛ ترڅو په ښوونه روزنه کې دپرګماتېسټ کړنلارو پلي کولو ته وده ورکړي.
۲ ـ په ښوونځي کې لارښوونې: په ښوونځي کې د لارښوونو او ستراتېژیو ډیزاینول چې انفرادي اړتیاوو او ګټو ته لومړیتوب ورکوي، کولی شي په ټولګي کې د زده کوونکو هڅونو او لاسته راوړنو ته وده ورکړي. د زده کړې د بېلابېلو سټایلونو ښوالي ته د رسېدو لپاره د لارښوونو چمتو کولو سره ښوونکي کولی شي، یو ټول شموله ځواب ویونکی تعلیمي چاپېریال رامنځته کړي، چې زده کوونکو ته دا ځواک ورکړي چې دوی د زده کړو تجربې وکړي.
۳ ـ تجربوي زده کړو فرصتونه: زده کوونکو ته د تجربوي زده کړو فرصتونه چمتو کول، لکه د ساحې سفرونو انټرنشیپونه او د خدماتو د زده کړې پروژې کولی شي، د پېچلو مفاهیمو مسایلو په اړه د دوی پوهه لوړه کړي. د رښتیني نړۍ شرایطو ننګونه د زده کوونکو عملي مهارتونو او انتقادي فکر کولو وړتیاوو ته وده ورکوي، چې دوی په راتلونکي کې بریا ته چمتو کړي.
۴ ـ ټولنې کې ګډون: سیمه ییزو سازمانونو سره ګډون او مشارکت رامنځته کولو سره د سوداګرۍ بنسټونه کولی شي، ښوونکو ته ټولنې کې د ګډون، فعالیت او ټولنیز عدالت نوښتونو په اړه تخصصي سرچینو ته لاسرسی اسانه کړي؛ چې د زده کوونکو د زده کړو پایلې او وګړیز پرمختګ ته وده ورکوي. د ټولنې وګړو سره په همکارۍ ښوونکي کولی شي، د زده کوونکو لپاره مانا لرونکي فرصتونه رامنځته کړي، ترڅو په خپلو ټولنو کې مثبت اغېزې وکړي.
پایله
پراګماتېزم پر ښوونه روزنه باندې د پام وړ اغېزه درلوده. پراګماتسټ ښوونکي په عملي مهارتونو، انتقادي فکر او تجربوي زده کړې ټینګار کوي او زده کوونکي نړۍ کې بریالیتوب ته چمتو کوي. د باورونو او عملونو په عملي پایلو باندې تمرکز کولو سره، پراګماتېزم د زده کړې په اړه ارزښتناکه نظریه وړاندې کوي، چې کولی شي زده کوونکو ورسره په نن ورځې ټولنه کې وده وکړي. د پراګماتېزم اصولو په ټوله نړۍ کې تعلیمي کړنې له سره بدلې کړې، نوي تګلارې یې وپېژنندلې، چې د زده کوونکو پر زده کړې، ستونزوحلولو، همکارۍ او بریالیتوب باندې تمرکز کوي. پراګماتېسټ زده کړه د تدریس او زده کړې لپاره سوچه مېتودونه وړاندې کوي چې زده کوونکي بریاوو ته چمتو کړي.
اخځلیکونه
۱ـ الیاس،جان.( ۱۳۸۹هـ ش). فلسفه وتعلیم وتربیه. ترجمه عبدالرضا ضرابی. معرفت مجله، ۵۴ شمېره.
۲ـ انوشه، حسن. ( ۱۳۷۶هـ ش). فرهنګ نامه ادبی فارسی( دانش نامه ادب فارسی) . تهران: سازمان چاپ و انتشارات.
۳ ـ بریال کومکي، هېواد. ( ۱۳۹۶ ل). نړیوال ادبي مکتبونه. کابل: نوی مستقبل خپرندویه ټولنه.
۴ ـ تسلیمي، علی. ( ۱۳۹۶ هـ ش). پژوهش های انتقادي ـ کاربردی در مکتب های ادبی. تهران: انتشارات آمه.
۵ـ ثروت، منصور. (۱۳۸۵هـ ش). اشنایی با مکتب های ادبی. چاپ اول، تهران، سخن.
۶ ـ روهي، محمد صدیق. (۱۳۸۶ ل). ادبي څېړنې. پېښور: دانش خپرندویه ټولنه.
۷ ـ سید حسینی، رضا. (۱۳۸۴ هـ ش). مکتب های ادبی. چاپ سیزدهم،تهران، نګاه.
۸ـ شریعتمدار، دکترعلی.(۱۳۹۳هـ ش). اصول و فلسفه تعلیم و تربیه. تهران: موسسه انتسارات امیر کبیر.
۹ـ عمید، حسین.( ۱۳۸۷هـ ش). فرهنګ عمید. تهران: انتشارات امیرکبیر.
۱۰ـ مشواڼی، عبدالقیوم زاهد.( ۱۳۹۱هـ ش). زاهد پښتو ـ پښتو سیند. کابل: دانش خپرندویه ټولنه.
۱۱ـ ویاړ، سیدګل.( ۲۰۱۷م). دښوونې او روزنې په اړه د بېلابېلو فلسفي ښوونځیونو نظرونه. تاند ویپ پاڼه.
