څیړونکي د ۲۰۲۱ کال د سپتمبر په ۸ مه نیټه د چین په پلازمینه بیجینګ کې د پایښت لرونکي پرمختیایي اهدافو (SDGs) لپاره د لوی معلوماتو نړیوال څیړنیز مرکز کې کار کوي./Xinhua
لیکوال: جومارت اوتوربایف – ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۴
د مدیر یوه لنډه یادونه: «جومارت اوتوربایف» د CGTN لپاره د اوسنیو چارو ځانګړی مبصر، د قرغزستان پخوانی لومړی وزیر، د بېجینګ نورمال پوهنتون د بیلټ او سړک ښوونځي پروفیسور، د نظامي ګنجاوي نړیوال مرکز غړی، او لیکوال دی. کتاب “د نوې سترې لوبې په سیوري کې د مرکزي اسیا اقتصادي بیا راژوندي کول” (Routledge, 2023). مقاله د لیکوال نظر منعکس کوي او نه د CGTN نظرونه.
زموږ ګاونډی، د چین د خلکو جمهوریت (PRC) د خپل هېواد د تاسیس د ۷۵مې کلیزې د لمانځلو لپاره چمتووالی نیسي. دغه ګام د چين د پرمختګ په اړه د انعکاس کولو، د لومړنيو پايلو د تر لاسه کولو او د راتلونکي په اړه د بحث لپاره يو ښه فرصت برابروي.
د کلونو په اوږدو کې دغه هېواد په دوامداره توګه هڅه کړې چې د ټولنیز خوندیتوب، کیفیت زده کړې او روغتیا پاملرنې په برخه کې د پانګونې له لارې د خلکو د ژوند کیفیت ښه کړي او د دوامداره اقتصادي پرمختګ ډاډمن کړي، شمېرې ښه پرمختګ په ګوته کوي.
په ۱۹۴۹ کې کله چې PRC تاسیس شو، د هیواد GDP یوازې ۱۲.۳ ملیارد ډالر و، خو دا شمېره ۲۰۲۳ ته په چټکۍ سره، دا شاوخوا ۱۷.۷۵ ټریلیون ډالرو ته لوړ شوی، اټکل کیږي چې په ۲۰۲۴ کې شاوخوا ۵ سلنه زیاتوالی ومومي.
دغه چټکه وده يوازې يوه شمېره نه ده، بلکې د نړۍ له يو بې وزله هېواد څخه د چين د پام وړ بدلون شاهد دی، چې په ۱۹۴۹ کال کې د سړي سر ناخالص توليد ۲۳ ډالره و، چې د سړي سر ناخالص توليد له ۱۳۰۰۰ ډالرو څخه د لوړېدو اټکل شوی.
سږ کال چين د نړۍ د تر ټولو مهم پرمختګ انجن او د نړيوال اقتصادي ځواک په توګه راڅرګند شوی او ټينګ شوی دی. د دې نفوذ په ټوله نړۍ کې احساس شوی، د نړیوال ناخالص تولید شاوخوا ۱۶.۹ سلنه ونډه لري. دا یوازې پاتې نه دی، بلکې په دوامداره توګه د نړیوالې اقتصادي ودې لومړنی محرک دی، چې د ۱۱ پرله پسې کلونو لپاره یې له ۳۰ سلنې څخه زیاته ونډه اخیستې ده.
د چین صنعتي وړتیا د راتلونکو نهو لویو تولید کونکو ګډ تولید څخه تیریږي. دغه هېواد د پام وړ پرمختګ کړی، چې د ملګرو ملتونو د دوامدارې پراختیا اهدافو له پلان څخه یوه لسیزه مخکې له ۸۰۰ میلیونو څخه زیات خلک له بې وزلۍ څخه راوباسي.
چين د امريکا په مشرۍ د لويديځو هېوادونو له خوا د پيل شويو سوداګريزو، تخنيکي او مالي فشارونو په شمول د کورنيو بحرانونو لکه وژونکي ناروغۍ، قحط، وبا، د املاکو د بازار بحران او د نړيوالو ننګونو په وړاندې د پام وړ انعطاف ښودلی دی.
له دغو ستونزو سره سره، چين لا پياوړی او هوډمن شوی دی. د کلونو په اوږدو کې ډیری لویدیځ پوهانو ادعا کړې چې چین د تل پاتې نوي تیوریو سره د “کډوډۍ” په څنډه کې دی. مګر دا سې نه ده، دغه هیواد خپل راتلونکي ته په ډیر باور سره ګوري.
چين د يو نړيوال ستراتيژيک ملګري په توګه راڅرګند شوی او په ۲۰۲۳ کال کې د پرله پسې اوو کلونو لپاره د نړۍ د توکو په برخه کې د ستر سوداګريز هېواد په توګه ستر رول لوبولی دی او د نړۍ له ۱۲۰ هېوادونو او سيمو سره تر ټولو لوړ سوداګريز ملګری دی.
د زیربنا په برخه کې، د یو کمربند او یوې لارې نوښت (BRI) هڅه کوي چې آسیا د ځمکې او سمندري شبکو له لارې له نړۍ سره وصل کړي. BRI د نړۍ لږ تر لږه درې پر څلورمه برخه هیوادونه او ۳۲ نړیوال سازمانونه راجلب کړي دي. د رسمي ریکارډونو له مخې، میګا پروژې “د برخه اخیستونکو هېوادونو لپاره له ۳,۰۰۰ څخه ډیرې پروژې او ۴۲۰,۰۰۰ دندې رامینځته کړي،” اټکل شوی چې ۴۰ ملیون خلک یې له بې وزلۍ څخه راوباسي.
کلیزې د تیرو لاسته راوړنو او ننګونو منعکس کولو لپاره خورا ښه فرصت چمتو کوي او تر ټولو مهم، د پلانونو طرحه ده، د نړۍ دوهم لوی اقتصاد باید په کومو لارښوونو کې وده وکړي، او چیرته به خپل د پام وړ بریالیتوبونه ترلاسه کړي؟ په ټولنه او دولت کې د پرمختګ د چټکتیا لپاره باید کوم لارښوونې او موخې وټاکل شي؟
د دې پراخوالي په پام کې نیولو سره، د ټولو پرمختیایي لومړیتوبونو لیست کول ناممکن دي، نو موږ به یوازې خورا مهمې ساحې په نښه کړو.
یو له خورا اړینو کارونو څخه په نویو ټیکنالوژیو کې د مشرتابه پیاوړتیا ده. د ملي ساينس بنسټ د معلوماتو له مخې، چين د ساينسي پيټينټونو او خپرونو په برخه کې له امريکا څخه مخکې دی. د استرالیا د ستراتیژیکو تګلارو انسټیټیوټ نور راپور ورکوي چې چین د ۴۴ ټیکنالوژیکي ساحو څخه په ۳۷ کې د متحده ایالاتو مخکښ دی چې د مصنوعي استخباراتو (AI) څخه نیولې د کوانټم ټیکنالوژۍ کلیدي برخو پورې خورا مهم تخنیکي ډومینونه پوښي. چین د متحده ایالاتو په پرتله شپږ چنده ډیر تولیدي AI اختراعات هم لري چې نړۍ یې رهبري کوي.
مهمه پوښتنه پاتې ده چې ایا چین به وکولی شي د بنسټیزو څیړنو او پرمختګ په برخه کې رهبري ترلاسه کړي؟ په طبیعي علومو کې کوم بنسټیز کشفونه – لکه فزیک، کیمیا، بیولوژي او طب – به ساینس پوهان وکړي؟ څومره نامتو مقالې به په معتبره بیاکتنې ژورنالونو کې خپرې شي؟ څومره د نوبل جایزې ګټونکي به هیواد تولید کړي؟ نوي ساینسي کشفونه به څنګه په عصري ټیکنالوژیو کې مدغم شي؟
د ۲۰۲۳ کال د جولای په ۱۶مه نېټه د چين په پلازمېنه بېجينګ کې د بنسټيزو علومو د نړيوال کانګرس د پرانيستلو مراسم تر سره شول.
متحده ایالات اوس مهال د بنسټیزو څېړنو په برخه کې د نړۍ بې بنسټه مشر دی، لکه څنګه چې د ساینسي لاسته راوړنو استثنایی ریکارډ لخوا ثبوت شوی.
له ۲۰۰۰ راهیسې امریکایی ساینس پوهانو په کیمیا، طب او فزیک کې ۱۱۲ د نوبل جایزې ترلاسه کړې، او د دغو جایزو په منځ کې، ۴۵ ساینس پوهان، یا ۴۰ سلنه یې د مهاجرینو په توګه امریکا ته راغلي دي. د ۱۹۰۱ او ۲۰۲۳ ترمنځ مهاجرینو په دې برخو کې امریکایانو ته د نوبل جایزې ورکړل شوې، چې ۳۶ سلنه یا له ۳۱۹څخه یې ۱۱۵ ترلاسه کړې.
د ځایی او نړیوالو استعدادونو موندل او روزنه چې په ساینسي کارونو کې بوخت دي د کشفونو او اختراعاتو رامینځته کولو لپاره خورا مهم دي، استعداد تل د تاریخ او ټولو کلتورونو په اوږدو کې یو ځانګړی پدیده وه.
د امریکا ساینسي ټولنه د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه د باصلاحیته اشخاصو د راجلبولو لپاره ځانګړې وړتیا لري، نه یوازې د سخاوتمند خسارې او څیړنې فنډونو له امله بلکې د لوړ کیفیت لرونکي ساینسي چاپیریال، پرانیستې نړیوال بحث او بحث، او اکادمیک ازادۍ له امله.
د متحده ایالاتو په لوړو پوهنتونونو کې د ساینس پوهانو د پام وړ لاسته راوړنې دا تاییدوي. په کالیفورنیا کې د سیلیکون ویلی مهم موقعیت په ټوله نړۍ کې د روښانه ذهنونو راجلبولو لامل کیږي. ولې چين نه شي کولای دغه ډول برياليتوبونه د نړيوالو استعدادونو د فرصتونو په وړاندې کولو سره له سيمه ييزو استعدادونو سره د همکارۍ او د ځانګړو موندنو او نوښتونو د برابرولو له لارې تکرار کړي؟ دا بايد په نږدې راتلونکي کې د بېجينګ لپاره يو لومړيتوب وي.
په تېرو لسيزو کې د چين د لاسته راوړنو تحليل ښيي چې د چين پرمختګ د دې هېواد خلکو ته ګټه رسولې او د نړيوال پرمختګ، سمسورتيا او سولې لامل شوی دی. د دې لاسته راوړنو اعتراف کول د وروستي منزل ته رسیدو معنی نلري. پرځای یې دوی به د ویاړ سرچینې او د هیواد او ټولنې لپاره د پرمختګ په لور د لا ډیر فعال فشار لپاره د پلیټ فارم په توګه کار وکړي.
پای
(که تاسو غواړئ زموږ سره اړیکه ونیسي مهرباني وکړئ موږ سره په دې opinions@cgtn.com ادرس اړیکه ونیسئ. په X کې @thouse_opinions تعقیب کړئ، په ټویټر کې د CGTN نظر برخه کې وروستي تبصرې هم موندلی شئ.)
