دوکتور اجمل ښکلی
په پښتو کې د جمعې د اوښتې بڼې لپاره “و” کارېږي، مثلا “هلکان” په “هلکانو” اوړي؛ خو په املا کې يې هله ستونزه پېښه شي، چې د کلمې په پاى کې “ې، ي، ى، ۍ” راغلې وي، مثلا /سړى/ په /سړو/ وليکو که په /سړيو/ ؟
په دې ليکنه کې د دې ستونزې د هواري هڅه کوو او په دوو ډلبنديو وېشو. يوه هغه ډلبندي چې “يو” بڼه پکې راځي او بله هغه چې “و” پکې راځي:
۱. هغه چې د جمعې اوښتې بڼه يې په “يو” راځي:
۱.۱. په “ى/ ay ” ختم نومونه، چې د جمعې بڼه يې “ي” ده، د جمع په اوښتې بڼه کې “ي” ساتي او په “يو” راځي:
سړى > سړي > سړيو
لرګى > لرګي > لرګيو
ورى > وري > وريو
ځاځى > ځاځي > ځاځيو
کره کتونکى > کره کتونکي > کره کتونکيو
کارکوونکى > کارکوونکي > کارکوونکيو
نوى > نوي > نويو
۱.۲. په “ي” ختم جمع نومونه هم په “ي” ساتي او په “يو” ليکل کېږي:
کالي > کاليو
۱.۳. په “ي” ختم نومونه، چې د جمعې بڼه يې “ۍ” ده، د جمعې اوښتې بڼه يې په “يو” ليکل کيږي:
دوستي > دوستۍ > دوستيو
خپلوي > خپلوۍ > خپلويو
۱.۴. په “ۍ” ختم مفرد او جمع نومونه هم په “يو” راځي:
وړۍ > وړيو
سپوږمۍ > سپوږميو
نړۍ > نړيو
پېړۍ > پېړيو
څوکۍ > څوکيو
خولۍ > خوليو
مړۍ > مړيو
۱.۵. په ى (oy) ختم نومونه هم په “يو” راځي:
لوى > لويو
توى > تويو
زوى > زويو (په پخوانۍ شاعرۍ کې د زامن پر ځاى)
۲. هغه نومونه چې د جمعې اوښتې بڼه يې يوازې په “و” راځي:
۲.۱. چې په پاى کې “ې” ولري:
ښځې > ښځو
سړې > سړو(اوبو)
ښکلاوې > ښکلاوو
ليکنې > ليکنو
ويالي > ويالو
چړې > چړو
خولې > خولو
مياشتې > مياشتو
۲.۲. په ى (uy) ختم نومونه؛ په “ونه” جمع کېږي؛ نو په اوښتې جمع کې يوازې “و” اخلي:
خوى > خويونه > خويونو
بوى > بويونه > بويونو
۲.۳. په ى (āy) ختم نومونه هم چې په “ونه” جمع کېږي، د جمعې اوښتې بڼه يې يوازې په “و” پايته رسېږي:
ځاى > ځايونه > ځايونو
چاى > چايونه > چايونو
دا قاعده پر نوم سربېره پر ستاينومو هم د تطبيق وړ ده، ځکه دا د بڼې بحث دى او هر ځاى چې ياګانې راشي، هلته پرې همدا دوه لويې (يو / و) قاعدې تطبيقېږي. البته د پښتنو په ګړدودونو کې سره توپيرونه لري، چې له همدې امله يې په ليکوالو کې هم اختلاف شته. پر دې سربېره د افغانستان او پښتونخوا ليکنۍ املا هم په دې مورد کې توپير لري؛ خو د افغانستان په ليکنۍ بڼه کې تر ډېره له همدې پاسنيو قاعدو استفاده کېږي، يوازې د (۱.۱) او (۱.۲) په قاعده کې سره ليکوال وېشلي دي.
