لیکنه: محمدظریف عنایت زی
خبر او د معلوماتو ورکول د اوسني پېر د وګړو او بشر تر ټولو مهمه اړتیا او غوښتنه ده. رسنۍ که هغه چاپي دي که برېښنايي او وېبپاڼې تر ډېره پر خبرونو ولاړې دي کېدای شي ځینې رسنۍ داسې هم وي چې یوازې خبري او یو شمېر ښايي له خبر پرته نور مسایل منعکس کړي خو په ټول کې خبر او له پېښو او مسایلو د وګړو خبرول او پوهاوی د رسنیو او مطبوعاتو اساسي مسوولیت او دنده ده.
په اوسنۍ نړۍ کې بیا هغه خبري رسنۍ تر ټولو مخکې او ځانګړی ځای لري چې تازه یعنې پروخت، کره، دقیق، بېپرې او د اصولو پر بنسټ خلکو ته معلومات برابروي.
د خبر جوړولو لپاره تر هرڅه د مخه د یوې مسلې په اړه ځان پوهول او د هغې په هکله بشپړ مالومات ترلاسه کول ډېر اړین دي.
کېداي شي کله هم د معلوماتو له ترلاسه کولو وروسته او د خبر لیکلو په مهال داسې نویو مالوماتو ته اړتیا ولرئ چې له هغې پرته مو خبر نیمګړی پاتې کېږي نو د دې لپاره چې لومړی ستاسو او بیا د هغه بنسټ او ادارې چې ورسره کار کوئ اعتباراو حیثیت پیاوړی پاتې شي یو ځل بیا د خبر په اړه کافي مالومات راغونډ او خبر ولیکئ ځکه یو ناسم خبر خپرول ستاسو د میاشتو او آن کلونو ښو هڅو ته زیان رسولای شي.
د یوې موضوع د بېلابېلو اړخونو په اړه خبر جوړولاي شئ ښايي چې دغه اړخونه د بېلابېلو کسانو او بنسټونو لپاره توپیر ولري ځکه یوه رسنۍ چې هر څومره هم خپلواکه وي بیا هم د مسایلو په هکله ځانګړې تګلاره لري.
سره له دې هغه رسنۍ بریالۍ او د خلکو په وړاندې له ارزښت او مقامه برخمنې دي چې د واقعیتونو په منعکسولو کې خپل بېپرېتوب وساتي او واقعیتونه چې څه ډول دي هماغه شان یې خلکو ته وړاندې کړي.
مخکې تر دې چې په خبر لیکلو پیل وکړئ په ذهن کې د غوره شوې موضوع په مهمو ټکو چې راغونډ کړي مو دي ښه غور وکړئ او تر ټولو مهم ټکي چې د لوستونکي او اورېدونکي پام ښه ورجلب کړي په یوه او یا هم دوو جملو کې ولیکئ. هڅه وکړئ چې سرلیک مو لنډ او راکښوونکی او په زړه پورې وي، وروسته لیډ یا د خبر لنډوکی یا سرکښ مو باید له مفهومه ډک وي ترڅو په لوستونکي یا اورېدونکي کې تر پایه د خبر لوستلو یا لیدلو ګروهنه او انګیزه پيدا کړئ.
د چاپي او برېښنايي رسنیو د خبرونو توپیر:
ورځپاڼه: که په لنډه توګه ووایو د ورځپاڼې لپاره خبري متن باید له جزییاتو ډک وي، سرلیک او ورپسې یې لیډ یا لومړی پاراګراف باید جذاب او په داسې ډول وي چې د موضوع غورچاڼ پکې بیان شوی وي. په ورځپاڼه کې خبرونه د اهیمت له مخې راوړل کېږي او همداراز د لیکنې فونټ یا اندازه هم ډېره د پام وړ وي ځکه کوم خبر چې ډېر مهم وي سرلیک یې لوی او په جذابه بڼه لیکل کېږي ترڅو یې لوستونکی په لومړني لیدلو ځان ته جلب کړي او وهڅېږي چې تر پایه یې ولولي. د نورو خبرونو لپاره هم د ارزښت له مخې ځای ورکول کېږي خو د سرلیک انتخاب او لیکل پکې ډېره د پام وړ چاره ده.
راډیو: د راډیويي خبر متن باید ساده او په داسې ډول وي چې بیانول یې آسانه او روان وي ځکه راډیو د غږ له لارې خلکو ته موضوع رسول دي نو بایده دي چې جملې لنډې وي ځکه اورېدونکي نه شي کولای بېرته شاته ولاړ شي او هغه بیا واوري په داسې حال کې چې په ورځپاڼه یا مجله کې دا کار شونی دی. نو د راډیويي خبر متن باید روان، عام فهمه او ساده وي ترڅو هر وګړی یې په اورېدو پوه شي د سختو کلیمو او ټکو له کارولو پکې ډډه وشي. ددې ترڅنګ د خبر ویلو او وړاندې کولو بڼه هم باید داسې وي چې اورېدونکی یې تر پایه تعقیبولو ته وهڅول شي همداراز د خبر نوعیت او بڼې ته په پام سره یې لوستل هم توپير لري د بېلګې په توګه د ناوړه او غمجنې پېښې خبر لوستل د یوې لوبې د ګټلو او خوښۍ خبر د لوستلو په پرتله ډېر توپیر لري چې دا په خپله داسې وړتیا ده چې نطاق یا ویاند یې باید ولري او ورته پام وکړي.
ټلویزیون: په ټلویزیوني خبرونو کې باید متن له تصویر سره همغږی وي، معلومات لنډ او د انځور پر بنسټ وي تر ډېره باید لنډې جملې او کلیمې وکارول شي. په ټلویزیوني خبرونو کې د خبرونو ویاند ته په کار دي چې د خبر لوستلو پرمهال موضوع داسې بیان کړي چې لیدونکی یې د زړه په غوږونو واوري په دې مانا چې په دومره روانه او واضح توګه خبر پيل او تر پایه ورسوي چې لیدونکی هغه د چا خبر سترګې او حواس ترې بل لوري ته نهکړي. په راډیو او ټلویزیون کې هم خبرونه د اهمیت پر بنسټ وړاندې کېږي لومړی خبر د هغې ورځې او هغه مهال تر ټولو مهمه او تازه موضوع وي. د ټلویزیون نطاق لپاره بیا د غږ ترڅنګ د څېرې او بڼې له لارې خپل احساس بیانول اړین دي چې د خواشینونکي خبر او خوښۍ خبر په لوستلو کې یې له ځانه ښيي او لیدونکي یې درک کوي.
د خبر لیکلو اصول:
د خبر جوړولو لومړنی شرط ساده لیکل دي چې باید ساده روان او د ټولنې د ټولو پرګنو لوستو او نالوستو لپاره د درک او پوهېدو وړ وي، جملې یې لنډې او کلیمې یې ساده غوره شوې وي.
تازه والی: د خبر بله ځانګړتیا نوی والی دی ځکه تېر او تکراري معلومات جذابیت نهلري او د پام وړ نه ګرځي.
لنډ لیکل: خبر باید لنډ او په عین حال کې ګټور او له مفهموه ډک وي او یوازې پېښه یا موضوع په لنډو ټکو کې بیان شوې وي.
سم لیکل: په خبر لیکلو کې د کلیمو سم کارول او د تکراري کلیمو له کارولو ډډه کول اړین دي.
همغږي: د خبر په لیکلو کې د لیډ یا لومړي پارګراف او نور متن ترمنځ منطقي تړاو ضروري ګڼل کېږي.
جامع لیکل: خبر باید د امکان تر حده بشپړ او جامع وي او د لیدونکي او لوستونکي ټولې پوښتنې پکې ځواب شوې وي. همداراز د موضوع په اړه هراړخیز معلومات او تر یوه بریده شالید پکې ذکر شوی وي.
د خبر او راپور ترمنځ توپیر دا دی چې په خبر کې تازه او مهم معلومات په بیړه، کره او د شخصي نظر له ورکولو پرته وړاندې شي. خو په راپور کې بیا د موضوع اړوند شننه او د هغې جزییات په ګوته کېږي. کېدای شي پکې د خلکو نظرونه او لیدلوري هم شامل شي چې د خبر په پرته اوږد وي.
د خبر جوړښت:
خبر د پېښو او مسایلو په اړه د معلوماتو ورکولو ته ویل کېږي. هغه معلومات چې د لوستونکو او اورېدونکو لپاره په زړه پورې او مهم وي چې کېدای شي سیاسي، اقتصادي، کلتوري، سپورتي او داسې نورو برخو کې وي.
خبر باید تازه، د اهمیت وړ او د یوې په بیانولو کې له ځیرتیا او دقته کار واخیستل شي چې کره او دقیق وي، همداراز بېطرفي او په بېپرې توګه د موضوع په اړه معلومات ورکول د خبر ارزښت زیاتوي.
په خبر کې د چا، چېرته، څه وخت، ولې، څه او څه ډول په شان پوښتنو ته ځواب ویل یې عناصر بلل کېږي. د موضوع خبري ارزښت ته پاملرنه یوه داسې مسله ده چې خبریال یې باید درک کړي ځکه که موضوع عادي وي او د لومړي خبر په توګه یې خپره کړئ نو ستاسو وړتیا او پوهه تر پوښتنې لاندې راولي او همداراز که یوه مهمه موضوع د کم ارزښته خبر په توګه خپره شي هم د خبریالۍ یوه نیمګړتیا ده.
په چاپي رسنیو کې سرلیک (تیتر) ډېر ارزښت لري ځکه د ښه سرلیک غوره کول او لیکل د بشپړ خبر د ارزښت ښودنه کوي که چېرې سرلیک راکښونکی او جذاب وي ټول خبر د لوستلو وړ کېږي په راډیو او ټلویزیون کې هم سرلیک کارول کېږي خو تر ډېره لیډ یا د ټول خبر غورچاڼ په دوه یا درېیو جملو کې بیانېږي چې همدا جملې که سمې وټاکل شي او په ښه توګه وړاندې شي اورېدونکی او لوستونکی یې تر پایه اورېدو ته لیواله کېږي.
نو سرلیک او لیډ د خبر تر ټولو مهمې برخې دي چې باید لومړی ډېر ورته پام وشي چې د موضوع بشپړ غورچاڼ پکې راونغاړل شي او په عین حال کې په داسې ډول ولیکل شي چې لوستونکی یا لیدونکی مو تر پايه د خبر لیدلو او یا لوستلو ته وهڅول شي دا نو د خبر لیکوال په وړتیا پورې اړه لري.
لوستونکی باید د لیډ په لوستلو یا اورېدو سره د موضوع اهمیت ته راوبلل شي چې خبر مو ترپایه تعقیب کړي. همداراز که د ټاکلې موضوع په اړه کړیو مرکو کې د یو کس خبره ډېره مهمه درته ښکاره شوه نو کولاي شئ هغه په یوه جمله کې د خبر له لیډ وروسته رانقل کړئ.
له لیډ وروسته کولاي شئ په ترتیب د موضوع ارزښت ته په پام سره نور پاراګرافونه او جملې ولیکئ په دې توګه چې د موضوع تړاو درنه غوڅ نه شي؛ ځکه خبر د ځنځیر د کړیو په شان دی چې باید له یو بل سره اړوند وي او تل هڅه وکړئ چې خبر بشپړ کړئ په دې مانا چې د لوستونکي یا اورېدونکي ټولې پوښتنې پکې ځواب شوې وي.
ځینې مسایل داسې دوامداره وي چې خلک یې له اورېدو ستومانه شوي وي خو د دغه ډول پېښو او مسایلو په هکله داسې خبر چې د اورېدونکو او لوستونکو پام ځان ته واړوي ډېرې ځیرتیا ته اړتیا لري او باید داسې اړخونه یې وموندل شي چې ترهغه وخته چا ورته پام نه وي شوی د بېلګې په توګه تاسو له افغانستان سره د هېواد د بیارغونې لپاره د بهرنیوهېوادونو د نورو مالي مرستو ورکول او د حکومت لهخوا یې په بېلابېلو برخو او ولایتونو کې د لګولو د ژمنې خبرخپور کړئ. دا خبر د خلکو لپاره دومره په زړه پورې نه دی ځکه دغه راز ژمنې په ځلونو شوې دي خو مثبتې پایلې یې نه دي لیدل شوې نو که تاسو په خپل خبر کې د مرستندویه هېوادونو او سازمانونو او همداراز د افغان مسوولینو سره اړیکه ونیسئ او داسې خبر برابر کړئ چې د بېلګه په توګه یوه هېواد ځانګړې مرسته په دغه ولایت کې د سړکونو او یو یا دوه ځانګړو ښوونځیو پر رغولو لګول کېږي په دې توګه خبر د پام وړ ګرځي ځکه تر یوه بریده د خلکوهیلې زیاتوي.
د هرې مسلې په اړه چې غواړئ خبر ولیکئ د هغې په هکله کره معلومات راغونډ کړئ له بېلوبېلو اړوندو کسانو او بنسټونو سره خبرې او پوښتنې ګروېږنې ترې وکړئ؛ که خبري غونډې ته ولاړئ نو تر وروستي وخته هلته پاتې کېږئ ځکه ډېرې مهمې خبرې کېداي شي چې داسې مهال ترګروت کړئ چې رسمي ناسته پای ته رسېدلې وي. ښايي په آزادو خبرو کې خپلې موخې ته ورسېږئ او د هغې مسلې په اړه داسې جزییات برابرکړئ چې لوستونکي او اورېدونکي مو تر پایه ستاسو خبر تعقیب کړي.
خبري موضوع:
ډېر وخت داسې وي چې هېڅ خبري موضوع نه وي که څه هم همدا د خبر نشتوالی تر ټولو ښه خبر دی لکه په انګلیسي کې چې وايي (No news is good news) خو بیا هم که وغواړئ چې هرومرو خبر رامنځته کړئ نو لومړی د خبریال درک او پوهه او یوه سکالو یا موضوع پيدا کول یې د وړتیا ښودنه کوي په دوهم ګام کې د خبري موضوع بله لاره له خپلو نږدې ملګرو نیولې د ښار، کلي او ټولنې له خلکو سره د خبرو کول دي چې کېداي شي د داسې چا له خولې دومره مهمه خبري موضوع ترلاسه کړئ چې مخکې مو یې هېڅ فکرهم نه وي کړی.
همداراز د نورو ورځپاڼو او بېلابېلو رادیويي او ټلویزیوني رسنیو تعقیبول هم په دې کار کې درسره مرسته کوي.
په یاد ولرئ چې خبریال باید تل له ځان سره یوه د یاددښت کتابچه، قلم او دا چې اوس د تکنالوژۍ په ودې سره د ثبتولو کار آسانه شوی له ګرځنده ټلیفون څخه د غږ او تصویر دواړو د ترلاسه کولو کاراخیستل کېږي، هر څه باید ولیکل او یا هم ریګارډ شي.
د انسانانو، سیمو او ښارونو نومونه په سمه توګه ولیکئ ځکه که نومونه ناسم ولیکئ ستاسو د عمومي مالوماتو د لږوالي ښودنه کوي.
له همدې امله باید خبریال تل د مطالعې او بېلابېلو چاپي او بریښنايي رسنیو له لارې د خپلو عمومي مالوماتو د زیاتولو لپاره هڅې وکړي. نور بیا
