لیکنه: صفي الله ناصري
د جنوبي اسیا په تاریخ کې د باچا خان (خان عبدالغفار خان) نوم د علم، سولې او تعلیم د یو ستر مبارز په توګه ثبت شوی دی. هغه نه یوازې د خپلې سیمې لپاره د سولې او انصاف پیغام راوړ، بلکې د تعلیم د پرمختګ او د ټولنې د شعوري کچې لوړولو لپاره یې هم ډېرې هلې ځلې وکړې. د نوموړي علمي هڅې په ځانګړي ډول د پښتنو د راتلونکي نسل لپاره د هغه د لېوالتیا څرګندویي کوي.
نن د دغه لوی مصلح او خواخوږي باچا خان ۳۷م تلین دی، غواړم د ده د علمي هڅو اومیراث په اړه یو څه ولیکم:
باچا خان باور درلود چې تعلیم د هرې ټولنې د پرمختګ او رڼا لپاره اړین دی. هغه په پښتني ټولنه کې د تعلیمي نظام د پراختیا لپاره ډېره هڅې وکړې، په داسې حال کې چې هغه وخت پښتانه د علم او تعلیم له لحاظه وروسته پاتې وو. نوموړي په خپلو هڅو سره ډېر مهم بنسټونه کېښودل، چې موخه یې د پښتنو ماشومانو او ځوانانو ته د معیاري او وړیا زده کړو برابرول وو. د دې ښوونځیو یا بنسټونو ځانګړتیا دا وه چې د هغوی تعلیمي نصاب کې د پښتني کلتور، تاریخ او عنعناتو ته ځانګړی ځای ورکړل شوی و.
بلخوا د ښځو تعلیم د هغه وخت په پښتني ټولنه کې له ډېرو محدودیتونو سره مخ و. خو د ده نني میراث ته په کتو نن ورځ پښتونخوا کې لوی ټولنیز بدلون او سمون لیدل کېږي. باچا خان په دې باور و چې د ټولنې پرمختګ یوازې هغه وخت ممکن دی چې ښځې هم تعلیم ته لاسرسی ولري. د ده هڅې د ښځو د زده کړو د ارزښت په اړه د خلکو ذهنیت بدلولو ته ځانګړې شوې وې. هغه ښځینه تعلیم ته ډېر ارزښت ورکاوه او په خپلو ویناوو کې یې تل خلکو ته د دې اړخ په اړه شعور ورکاوه.
د یادونې وړ ده چې افغانانو خپلې خاورې او خپل واک ته د تاریخ په اوږدو کې مبارزې کړې دي خو دغه یرغلونه د دې سبب شوي چې د دوی ارزښتونو او زېربناو ته زیان ورسوي په دې لړ کې یو هم د ښځو تعلیم او ازادۍ موضوع ده چې عمده لامل یې د مکررو یرغلونو له وجې دی او دا یرغلونه باعث شوي چې افغانان د خپلې ټولنې ارزښتونو ساتنې او هم ټولنیزو ازادیو ته محتاط پر مخ لاړ شي.
سربېره د دغه پوهنیزو او ټولنیزو هڅو باچا خان خپله یو لیکوال و او د خپلو ویناوو او تجربو له لارې یې خلک پوهول. هغه د عدم تشدد فلسفې، سولې، تعلیم او ټولنیز سمون په اړه مقالې او ویناوې خپرې کړې. د هغه کتابونه او لیکنې د هغه د علمي او فکري ژمنتیا څرګندونه کوي او د راتلونکو نسلونو لپاره د پوهې سرچینه ګڼل کېږي.
باچا خان تل د سولې او همکارۍ پیغام ورکاوه. هغه غوښتل چې پښتانه د زده کړو له لارې د خپل ژوند حالات بدل کړي. هغه باور درلود چې د جګړو او تشدد مخنیوی یوازې د علم، پوهې او زغم له لارې شونی دی. او ډېری نن ورځ په همدې باور دي چې د افغانستان د ستونزو حل یوازې او یوازې پوهنه ده. ځکه نن ورځ نه یوازې دا اړتیا ده چې په خپل لرغوني تاریخ ونازېږو بلکې اړتیا ده چې د ورځې په ټېکنالوژۍ سمبال شو او دا ټېکنالوژي مو دفاع، خوندیتوب او ملاتړ وکړي.
باچا خان د علم او تعلیم د ارزښت په اړه ژور باور درلود. د هغه هڅو په سیمه کې د تعلیم د پراختیا لپاره لار هواره کړه او په خلکو کې یې د پوهاوي کچه لوړه کړه. د باچا خان علمي میراث نه یوازې د هغه د وخت لپاره ارزښتمن و، بلکې د نن لپاره هم زموږ لپاره یوه لویه الهامبښونکې سرچینه ده.
